Vrijdag 04/12/2020

GezondheidCoronacrisis

Professor Guy T’Sjoen waarschuwt voor te veel cortisol bij zorgpersoneel: ‘Beperk coronanieuws tot 10 minuten’

Professor Guy T'Sjoen.Beeld Geert Van de Velde

Bij veel verpleeg- en zorgkundigen is het vat met superkrachten stilaan af. ‘In de eerste coronagolf bleven we gaan op adrenaline, nu in de tweede golf is die op’, vertellen ze unisono. Maar wat doet adrenaline precies? En wat met het nog belangrijker stresshormoon cortisol? ‘Hormonenprofessor’ Guy T’Sjoen legt uit welke impact ze hebben op onze gezondheid én hoe je ze onder controle houdt. 

Het is opvallend hoe gelijklopend verplegers, artsen en zorgkundigen hun fysieke en mentale toestand sinds de start van de tweede golf samenvatten in het zinnetje “de adrenaline is op”. Tijdens de eerste toevloed van coronapatiënten in de lente kwam de oerkracht zomaar uit hun eigen hormoonklieren gegutst. Vandaag, acht maanden verder in de pandemie, moet het zorgpersoneel de puf toch vooral buiten het eigen lichaam gaan zoeken. In een zak smoutebollen voor het team. In een bedankbrief van een genezen patiënt. In de schouderklopjes van de collega’s.

Is adrenaline een ‘superkracht’?

Prof. Dr. Guy T’Sjoen, professor endocrinologie (UZ Gent) heeft net nu zijn overzichtsboek Hormonen onder controle uit: “In feite wel. Stresshormonen zetten je op scherp. In de vakliteratuur is er soms sprake van ‘hysterische kracht’ onder invloed van stresshormonen. Er zijn verhalen van moeders die, weliswaar deels, een auto kunnen optillen omdat hun kind eronder gekneld zit. Onder extreme stress en met de juiste motivatie kan ons lichaam altijd nog iets meer dan onder normale omstandigheden. Het is ook geen toeval dat Olympische records vooral gebroken worden tijdens de Olympische Spelen zelf.”

Kan de voorraad ook ‘op’ raken?

“Stresshormonen kunnen nooit echt op zijn, hoeveel je er ook van gehad hebt. Onze bijnieren blijven ze altijd opnieuw aanmaken, behalve dan bij ernstige, uitzonderlijke hormoonstoornissen. Het is wel aannemelijk dat de adrenalineniveaus bij onze zorgmensen in de eerste coronagolf vele malen hoger lagen dan nu in de tweede golf.”

Hoe komt dat?

“Adrenaline is een hormonaal alarm of een overlevingsstrategie op de kórte termijn. Adrenaline geeft je de kracht om in een oogopslag te beslissen of je gaat vechten of vluchten, als je huis in brand staat, er een beer achter je aan rent of er een grote onbekende dreiging als Covid-19 komt aangerold. Maar je kan er geen maanden op door.”

De tweede ‘corona-beer’ zal waarschijnlijk groter uitvallen dan de eerste. Waarom geeft dat het zorgpersoneel nu geen nieuwe shot adrenaline?

“Omdat het nieuwe er wat af is bij Covid-19. Al wat nieuw is, voelt bedreigender aan en stimuleert een grotere adrenaline-respons. De eerste, acute angst bij onze zorgverleners kwam in maart opzetten bij het zien van de dramatische ziekenhuisbeelden uit Italië. Hoe besmettelijk is dit virus? Gaat ons beschermingsmateriaal ons voldoende beschermen? Alles was een onbekende, toen. Vandaag kennen we de beer. Nog niet helemaal, maar toch beter dan in het voorjaar.”

Intussen staan onze hulpverleners onder invloed van een ander, risicovoller stresshormoon, zegt u.

“Adrenaline is slechts de ‘sidekick’, het kleinere broertje van cortisol, ons belangrijkste stresshormoon. Cortisol kan veel langer blijven hangen dan adrenaline, zonder dat je het zelf opmerkt. Wie lang op zo’n Covid-afdeling werkt met alle zware zorgtaken, mentale druk én de zorg voor de ongeruste familieleden erbij, staat sowieso bloot aan hoge cortisolwaarden. In the long run geeft dat risico op uitputting, angst, concentratieproblemen en depressieve gevoelens.”

Waar in ons lichaam komen adrenaline en cortisol vandaan?

“Uit onze bijnieren, twee kliertjes die net boven de nier liggen. De binnenkant van de bijnier — ‘het merg’ — produceert de adrenaline, de buitenkant — ‘de cortex’ — maakt het cortisol. Bij gevaar injecteren de bijnieren de beide stoffen in onze bloedbaan. Adrenaline jaagt vooral het hartritme omhoog zodat onze spieren meer zuurstof krijgen en we sneller kunnen reageren. Cortisol doet de bloeddruk stijgen en zorgt ervoor dat er veel suiker in ons bloed gedumpt wordt, als brandstof om snel te denken en bewegen.”

Waarom krijgen onze zorgverleners die cortisol onvoldoende omlaag?

“De professionele druk ís en blijft hoog natuurlijk. Ook thuis moet nog van alles gebeuren. In de privétijd zou het cortisol in hun bloed in principe wat moeten zakken. Alleen gaat dat moeilijker als je alle coronanieuws op de voet blijft volgen, op radio, nieuwssites, tv-nieuws, Facebook en ook nog eens alle mogelijke duidingsprogramma’s. Natuurlijk willen onze mensen de nieuwste cijfers en de toestand in andere ziekenhuizen kennen. Het heeft een directe impact op hun eigen werk. Maar op die manier zakt het stressniveau nooit. Trouwens, te intens coronanieuws volgen jaagt bij de hele bevolking de cortisolwaarden omhoog. Ik hoor het overal.”

Door onszelf te vaak te informeren, jagen we de beer zelf weer door de living?

“Klopt. Als endocrinoloog is mijn advies aan onze zorgverleners en aan iedereen die stressgevoeliger is: als je ’s ochtends en ’s avonds telkens 10 minuten het coronanieuws leest of beluistert, dan weet je genoeg. Doseer. Ik vind het een gemiste kans dat het in de luchtige praatprogramma’s vaak wéér over het virus gaat. Zeker zorgverleners besteden hun vrije tijd nu beter aan iets anders. Voor mij werkt bijvoorbeeld de muziek luid zetten en dansen in mijn keuken, omdat het nu niet anders kan. De stresshormonen zakken meteen.”

Nu de adrenalinekraan enkel nog druppelt, laat de hoofdverpleegster van het ZNA Stuivenberg in Antwerpen de grove middelen aanrukken. Smoutebollen.

“(lacht) Smoutebollen komen endocrinologisch niét uit de lucht vallen. Cortisol doet eten. Het doet je lichaam zoeken naar zowel vette als zoete beloningen. Bij wie onder invloed van stress ook nog eens slecht slaapt, krijgt er nog het ‘hongerhormoon’ ghreline bovenop.”

“In de eerste golf zijn de ziekenhuizen overstelpt met paaseieren van pralinewinkels en chocolatiers. Misschien komen er in de tweede golf wel sinterklazen van chocolade aan? Cadeautjes zijn altijd leuk, het geeft een goeie sfeer, maar om ons zorgpersoneel echt fit en alert te houden, kan je hen beter trakteren op gezondere snacks.”

Tot slot, de uitval wegens ziekte en uitputting stijgt onder het zorgpersoneel. Dat stresshormonen de immuniteit verminderen, klopt dat?

“Stresshormonen doen je lichaam inderdaad in een first things first-modus schakelen. Alle lichaamsfuncties die niet essentieel zijn om in het hier en nu te overleven, komen op een lager pitje. Geen mens voelt de drang om kinderen te maken als zijn huis in brand staat. Sekshormonen worden onderdrukt. Ook immuniteit verschuift naar het tweede plan.”

‘Hormonen onder controle’. Guy T’Sjoen. Pelckmans uitgevers. €19,50

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234