Dinsdag 29/11/2022

Producent Bernd Eichinger en regisseur Uli Edel over hun film 'Der Baader Meinhof Komplex'

'Zonder nazi's geen RAF-terrorisme'

Der Baader Meinhof Komplex is alweer een film die Duitsland met zijn verleden confronteert. De machtige Duitse producent Bernd Eichinger trommelde zijn oude vriend, regisseur Uli Edel op voor de verfilming van het boek van Der Spiegel-journalist Stefan Aust over de terreur van extreem links in de jaren 70.

Door Luc Joris

Londen l Enkele jaren geleden doken ze nog op als hippe mode-iconen toen een Hamburgse boetiek onder de naam Prada Meinhof een reeks T-shirts om de markt bracht met RAF-logo en kalasjnikov. 'Schande!' riep een deel van Duitsland, want de Rote Armee Fraktion had behalve bomaanslagen en bankovervallen ook 34 moorden op zijn geweten. En natuurlijk werd er slim ingespeeld op het anarchistisch rebelse en militante outlawimago van snellewagenjongen Baader ("Shooting is like fucking").

En zit er een grond van waarheid in wat de Duitse fotograaf Andreas Schicko zei na een provocerende fotomontage over de RAF: "Het gaat niet om de juistheid van de ideeën van de RAF, maar om de intensiteit en de consequentie waarmee die mensen leefden." Intensiteit is één, consequentie is iets anders. De moegetergde RAF-leden van de Eerste Generatie pleegden zelfmoord in de Stammheimgevangenis, terwijl hun radicale acties voordien de Duitse rechtsstaat in een van zijn grootste naoorlogse crisissen had ondergedompeld.

De tijd van polariseren en mercantiel vulgariseren lijkt echter voorbij. Want als de makers - zowel Eichinger als Edel liepen mee in de studentenbetogingen van '68 toen ze samen film studeerden in München - één ding doen dan is het de romantische mythe van het RAF-terrorisme en de Duitse Herfst ontkrachten en decoderen.

Ook al hebben Hitler, het naziregime en de terroristische terreur van het RAF op het eerste gezicht niet veel met elkaar gemeen, er is wel degelijk een verband.

Edel: "Ik ben in 1947 geboren, twee jaar na WO II. Ik maak met andere woorden deel uit van een generatie die zijn ouders beschuldigd heeft van wat er in het Derde Rijk gebeurd is. Je kan de RAF-beweging slechts bevatten als je dat begrijpt. Waarom hebben onze ouders zich niet verzet? Voor ons - de linkse studenten van '68 - was dat verzet iets existentieels. Daarom vind ik de scène waarin de RAF Hanns-Martin Schleyer (voorzitter van de Duitse werkgevers en het bekendste RAF-slachtoffer, LJ) doodschiet, ook zo belangrijk: het is ergens het ritueel van de vadermoord door een kind van de naoorlogse generatie."

Eichinger: "We hadden een enorme behoefte om ons te emanciperen van onze ouders, die de nazi's gekend hebben. We schaamden ons en waren getraumatiseerd door dat naziregime. Dat moment is er gekomen op het einde van de jaren zestig, toen we achttien of negentien waren: de leeftijd waarop je politiek wakker wordt. Dat heeft geleid tot een rebelse antiautoritaire houding. Maar dat studentenverzet had je ook in Frankrijk, Tsjechoslowakije en de VS. In Duitsland heeft dat verzet zich geradicaliseerd. Volgens mij zou je nooit een RAF-terrorisme gehad hebben als er geen naziregime was geweest. Noem het een testament van het nazi-uitwissen."

De Baader-Meinhofgroep heeft toch ook zijn kiemen in de linkse studentenbeweging van eind jaren zestig.

Edel: "Je mag de rebelse beweging van '68 niet met de RAF vermengen. Dat zijn twee totaal verschillende dingen. De sociaal-democraat Willy Brandt is in 1969 kanselier geworden. Vanaf dat moment was er geen reden meer om oppositie te voeren tegen de regering, want hij was een vertrouwensfiguur. Maar Kurt Georg Kiesinger, de vorige kanselier, en Heinrich Lübke, de Duitse president tot 1969, waren wel twee politici uit een rechtse regering met een naziverleden. Vandaar dat we als student ook bewondering en respect voor Ulrike Meinhof hadden. Ze was toen een bekende linkse columniste. Je volgde religieus op wat ze in Konkret schreef. Toen ze in 1970 plots ondergronds ging, keerde de rust op de universiteiten weer. Ook omdat de sociaaldemocraten eindelijk aan de macht waren. Maar de Baader-Meinhofgroep ging verder."

Eichinger: "Ze dachten dat ze deel uitmaakten van een wereldwijde revolutie, een communistische revolutie tegen het kapitalisme. Dat is de reden waarom ze zichzelf de RAF noemden, de Rote Armee Fraktion. Ze zagen zichzelf als soldaten. 'De staat heeft wapens, dan wij ook.' 'Het is oorlog en in een oorlog vermoord je mensen.' Dat was hun gedachtegoed. Dat had echter niets meer te maken met de idealen van de studentenrevolutie. Het moment dat Brandt als linkse leider aan de macht gekomen is, was voor ons een teken om te stoppen."

In Frankrijk kreeg je een tegenovergestelde reactie: De Gaulle werd herkozen, de conservatieve waarden bevestigd. Maar in Duitsland had je juist de indruk dat die studentenrevolutie iets fundamenteels veranderd had.

Eichinger: "Dat klopt. Ik weet niet of Brandt zijn verkiezingsoverwinning aan die studentenrevolutie te danken had. Maar het regime van Kiesinger was voorbij. Het was tijd voor verandering. De RAF wilde echter doorgaan met de strijd. Opnieuw: ik zie het als een hulpeloze, verdraaide poging om van het naziregime gezuiverd te worden. Spijtig genoeg hebben ze dezelfde methodes gebruikt. Ze waren barbaars en werden gedreven door een ideologische kracht die alles wat met rede te maken had verbande."

Edel: "Het publiek heeft zich lang tijd met de Baader-Meinhofgroep kunnen identificeren. Hun eerste bankovervallen, dat had nog iets romantisch. Maar vanaf het moment dat Meinhof zei dat 'een man in een uniform een varken is' en dat 'je de toelating hebt om te schieten', vanaf toen heeft de publieke opinie afgehaakt."

De film focust sterk op dat geweld. Noem het Bonnie and Clyde. Maar er zitten weinig politieke debatten of ideologische discussies in de film, ook al zijn de zaken zoals het kapitalisme en de consumptiecultuur waartegen de Baader Meinhofgroep vocht, nog altijd relevant voor de samenleving nu.

Edel: "Ik aanvaard de vergelijking met Bonnie and Clyde niet. Die film ritualiseert het geweld met veel gebruik van vertraagde opnamen. Het is een genrefilm. Ik heb zoveel mogelijk genre-elementen proberen te weren. Onder de leden van de Baader-Meinhofgroep is ook niet meer gediscussieerd dan wat ik laat zien. Meinhof was de stem van de Eerste Generatie. Veel van haar ideeën zitten in de film. Maar de Tweede Generatie heeft nooit gediscussieerd. Ze hadden maar een doel: de bendeleden uit de Stammheimgevangenis krijgen ten koste van wat dan ook.

"Het geweld van de Baader-Meinhofgroep is altijd geromantiseerd geweest. In de pers verschenen er wel akelige foto's over hun aanslagen, maar men is nooit geconfronteerd geweest met wat ze echt gedaan hebben. Dat is het grote verschil. Havens boycotten die wapens van Duitsland naar Vietnam transporteerden, daar waren we het allemaal over eens. Maar bij de ontvoering van Schleyer zijn 119 kogels afgevuurd. In sommige lichamen van slachtoffers zaten 25 kogels. Beeld je dat in. Het was een bloedbad. Dat is geen idealistische studentenbeweging meer, dat zijn moordenaars. En dat heb ik ook willen tonen."

Der Baader Meinhof Komplex speelt vanaf woensdag in de bioscoop.

Bernd Eichinger (producent):

De RAF zie ik als een hulpeloze, verdraaide poging om van het naziregime gezuiverd te worden

Uli Edel (regisseur):

De RAF'ers van de Tweede Generatie waren gewoon moordenaars. En dat heb ik willen tonen

n Een aanslag van de Rote Armee Fraktion in de film. Regisseur Edel drukt erop dat het geweld in zijn prent als deromantiserend moet worden gezien.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234