Woensdag 27/01/2021

Privédetective Ben Zuidema leidde speurders naar 22 jaar geleden 'gestolen' schilderijen

De mecenas-kunsthandelaar en de vervelende miskoop

In 1987 werden negen schilderijen gestolen uit de befaamde galerie Noortman in Maastricht. Vorige week kwamen er acht weer boven water. Dat de werken terecht zijn, is goed nieuws. Het smeuïge nieuws is dan weer dat kunstkenner, mecenas en succesboy Robert - Robbie - Noortman mogelijk zelf achter de roof zat. De Morgen had een exclusief gesprek met de detective die de politie op het spoor zette. 'Voor zijn erven kunnen er inderdaad een paar lijken uit de kast vallen, ja.' Door Eric Bracke

Danica Purg stond voor een netelige opdracht gisteren. De voorzitster van de IEDC Bled School of Management in Slovenië moest aan de Universiteit Maastricht de Robert Noortman Lecture uitspreken ter gelegenheid van de kunst- en antiekbeurs TEFAF. Het is een jaarlijks eerbetoon aan de in 2007 overleden kunsthandelaar, filantroop, mecenas en medeoprichter van TEFAF, die aan de plaatselijke universiteit de Robert Noortman Leerstoel instelde.

De titel van de lezing die professor Purg had voorbereid, luidde: 'What leaders can learn from arts'. En dat was nu net het netelige: Purg zou de kunstwereld prijzen in Noortmans naam, terwijl diens reputatie ei zo na aan diggelen ligt.

De internationale kunstwereld is namelijk in de ban van wat stilaan de allures begint te krijgen van een heus schandaal. Alles draait om negen schilderijen die in februari 1987 werden gestolen uit de galerie Noortman in Maastricht. Vorige week donderdag pakte de Nederlandse recherche in Valkenburg drie verdachten op. Ze droegen zes schilderijen in een koffer bij zich. In een huis in het nabijgelegen Walem werden nog eens twee werken teruggevonden. Het bleek te gaan over een Jan Brueghel de Jonge, een Teniers de Jonge, een Renoir, een Pissarro, twee zeegezichten van Van der Velde, een Gonzales en een Trouillebert, acht van de negen bij Noortman gestolen werken.

De watermolen van de zeventiende-eeuwse landschapsschilder Meindert Hobbema verdween toen ook, maar blijft spoorloos. En dat is net het doek, zegt privédetective Ben Zuidema, waarvoor Noortman de hele diefstal in scène zette.

Meneer is gaan skiën

Ben Zuidema, die zichzelf op zijn website "de Nederlandse 007" noemt, werd na de diefstal ingeschakeld door Noortman zelf. Zuidema had toen al zijn sporen verdiend bij kunstdiefstallen. Zo had hij elf jaar eerder een belangrijke rol gespeeld in de opheldering van de diefstal van 118 Picasso's uit het Palais des Papes in Avignon. "Door me in te schakelen, wilde Noortman aan de verzekeringsmaatschappijen duidelijk maken dat hij begaan was met de zaak", zegt Zuidema aan de telefoon. "Maar toen ik een paar dagen na de diefstal contact met hem opnam, moest ik naar Arosa in Zwitserland om hem te spreken. Dat vond ik toen al verdacht: wie gaat nu op wintersportvakantie nadat hij negen topwerken heeft verloren?"

Zuidema zou tijdens zijn onderzoek zowel aan zijn opdrachtgever als aan de politie van Maastricht rapporteren. "Met Robbie waren het eerst gezellige gesprekken met koffie en vlaaien", zegt Zuidema. "Maar ik had niet de indruk dat hij erop gebrand was de gestolen schilderijen weer te vinden. Om wat onrust te zaaien in het milieu verklaarde ik in de media dat ik mijn honorarium van 500.000 gulden al kon ruiken. Van een informant vernam ik dat de schilderijen verbrand waren. Hij had het van een vriend, de zoon van een figuur uit het criminele milieu. Ik heb die informatie en de namen op papier gezet voor de politie, maar de getuigenis werd als onbetrouwbaar weggewuifd."

Zuidema vroeg zich uiteraard af wie belang kon hebben bij het verbranden van de buit. "Alleen een goed verzekerde eigenaar kan daar munt uit slaan. Het was geen prettige boodschap om aan mijn opdrachtgever over te maken, maar ik wilde zijn reactie zien. En inderdaad, toen ik het woord verbrand uitsprak, zat er plotseling een andere persoon voor me. Hij waarschuwde me dat ik het niet moest wagen achter hem aan te zitten. 'Als je doorgaat, is er voor jou al betaald in Italië', zei hij. Toen hij nog meer bedreigingen uitte, zei ik dat twee vrienden ons gesprek aan het volgen waren, een leugen om bestwil. Daarna heb ik mijn onderzoek stopgezet."

'Gestolen is verkocht'

Zuidema raakte 22 jaar later toch opnieuw bij de zaak. Het begon met het programma Profiel op KRO, dat een vleiend portret van Robert Noortman ophing. De getuigen loofden een ondernemer, kunstkenner en Rembrandtverzamelaar, een man die zich in Maastricht en later in het Vlaamse Borgloon (waar hij de laatste zeventien jaar van zijn leven het Motkasteel bewoonde) ook een mecenas had getoond. De enige die zich in de uitzending negatief over Noortman uitliet, was Zuidema. Hij vertelde dat Robbie, die zijn kunstwerken verzekerde tegen hun verkoop- in plaats van inkoopwaarde, had gezegd: "Gestolen is verkocht."

Een mededader van de diefstal, de 66-jarige Jo M. uit Walem, zag de uitzending. Aan een Duitse 35-jarige detective uit Dubai vroeg hij om contact op te nemen met Zuidema, die niet aan de kant van Noortman leek te staan.

"Halverwege november 2008 kreeg ik telefoon van ene Kahn", herinnert Zuidema zich nog goed. "Ik hoorde meteen aan de manier waarop hij zich voorstelde dat het niet zijn echte naam was. Hij wilde me spreken over de diefstal van 1987. We maakten een afspraak op 5 december in het hotel Van der Valk in Roermond. Toen ik op sinterklaasavond arriveerde, was hij in het gezelschap van een vrouw die zich voorstelde als mevrouw Becker, huisvrouw."

Zuidema stelde voor om een rustige plaats in de lobby te zoeken en waakte erover dat ze in het vizier van de bewakingscamera's kwamen te zitten. "De man zei dat een cliënt van hem veertig kantjes had volgeschreven met bekentenissen van misdrijven die hij samen met Noortman had gepleegd. Hij opende zijn laptop en begon de misdrijven voor te lezen. Ik herkende heel wat onopgeloste misdrijven uit het verleden; ik heb net als Noortman namelijk lange tijd in Heerlen gewoond."

Daarop beweerde de man, Eckhardt P., dat zijn cliënt de gestolen schilderijen buiten het medeweten van zijn kompanen had verborgen in plaats van ze te verbranden. Hij stelde voor dat Zuidema de schilderijen, die ondertussen een veel hogere waarde zouden hebben, zou aanbieden aan de familie Noortman voor 5 miljoen euro. Van de opbrengst zou Zuidema dan 1 miljoen euro krijgen.

"Toen waren we uitgepraat", zegt Zuidema. "Eerst vroeg hij me nog of hij te weinig had geboden. Ik zei: 'Nee jongen, ik ga jou de bak in draaien. Tja, toen was de muziek geen Beethoven meer."

"Hij beweerde dat ik niet wist wie hij was", zegt Zuidema. "Toen heb ik naar de camera's gewezen. Hij gooide het over een andere boeg en vroeg of ik dan misschien bereid zou zijn de schilderijen terug te bezorgen aan de verzekering in ruil voor 1 miljoen euro. Daar wilde ik op ingaan, op voorwaarde dat hij me de naam van de dader zou meedelen."

Nadat de man vertrokken was, deed Zuidema aangifte bij de nationale recherche in Amsterdam. Daar werd, na contact met het in Londen gevestigde Art Loss Register, afgesproken dat hij het spel verder zou spelen. Na enige weken kreeg Zuidema van Eckhardt P. te horen dat zijn cliënt akkoord kon gaan met een teruggave van de werken aan Lloyd's of London in ruil voor 1 miljoen euro.

De volgende afspraak vond plaats in een hotel in Aken. Terwijl de politie van een afstand toekeek, vroeg Zuidema om het bewijs te leveren dat de doeken in het bezit van de cliënt waren. Hij eiste foto's van het schilderijtje met de aapjes van Jan Brueghel de Jongere: voor- en achterkant liggend op een krant van recente datum.

Bij het volgende rendez-vous in Hamburg kreeg Zuidema foto's van de Brueghel met de voorpagina van Die Zeit van 5 februari. "Eckhardt P. was ook bereid om me het werkje zelf mee te geven, een schildering op koper die amper 7,5 op 9 centimeter groot is. Maar ik had geen zin om met een Brueghel in mijn bagage van Hamburg naar Düsseldorf te vliegen."

Daarna nam de politie het over. Toen de val vorige week dichtklapte, was Eckhardt P. in het gezelschap van zijn 62-jarige moeder uit Plombières en van zijn cliënt Jo M. Enkele schilderijen, vooral de Trouillebert en de Teniers de Jongere, bleken beschadigd te zijn.

Verjaard of niet?

Zuidema reconstrueert de diefstal van februari 1987 als volgt. "Noortman stuurt zijn vriendin naar een nabijgelegen restaurant terwijl hij zelf nog wat telefoontjes wil afhandelen. Als ze weg is, snijdt hij twee schilderijen uit de lijst en stopt ze samen met zes andere schilderijen in zakken. De boef die daarbij aanwezig is, overhandigt de zakken buiten aan een kompaan, die ze vervolgens naar een derde man met een auto brengt. Die rijdt ermee weg. Maar hij misleidt zijn kompanen en zijn opdrachtgever en verbrandt de schilderijen niet. Na het etentje gaan Noortman en zijn partner meteen slapen. Het is de poetsvrouw die de volgende dag de diefstal ontdekt."

Maar wat is er gebeurd met het negende schilderij, de Hobbema die Noortman persoonlijk zou hebben vernietigd. "Aha," zegt Zuidema, "dat werk is het motief. Noortman had dat werk, dat onder een bruine vernislaag zat, gekocht voor 80.000 dollar. Nadat hij het had laten schoonmaken, kwam er een werk van teleurstellende kwaliteit te voorschijn. Ondertussen had Noortman al aangekondigd dat hij op Pictura, de voorloper van TEFAF, een absoluut meesterwerk zou presenteren. Toen hij zijn miskoop inzag, besloot Noortman dat het werk, dat voor het drievoudige verzekerd was (1,2 miljoen gulden), moest verdwijnen. Om geen argwaan te wekken, betrok hij ook andere werken in de opgezette diefstal. Twee van de negen werken had hij alleen in consignatie, maar hij had ze wel goed verzekerd."

De versie van Zuidema is nog niet officieel bevestigd. In sommige Nederlandse kranten verklaarde de recherche dat ze de diefstal niet verder zal onderzoeken omdat de feiten verjaard zijn. "De diefstal is inderdaad verjaard", zegt Zuidema. "Maar het ten gelde maken van gestolen goed is een nieuw misdrijf. En de opgelichte verzekeringsmaatschappijen zullen zeker willen weten wat het aandeel van Noortman is. Vergeet ook niet dat Noortman aan het eind van zijn leven zijn bedrijf en collectie overmaakte aan Sotheby's, in ruil voor aandelen van het veilinghuis. Via een civiele procedure kunnen er dus nog lijken uit de kast vallen voor de erven van Noortman."

n Ensceneerde kunsthandelaar Robert Noortman een roof omdat hij in plaats van een meesterwerk een doek van inferieure kwaliteit had gekocht?

Privédetective Ben Zuidema:

Plotseling zat er een andere persoon voor me. Noortman zei dat ik niet achter hem aan moest gaan. 'Als je doorgaat, is er voor jou al betaald in Italië'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234