Vrijdag 23/04/2021

Economie

Private redding Monte dei Paschi di Siena definitief mislukt, bal ligt nu bij de staat

null Beeld EPA
Beeld EPA

De redding door privépartijen van de noodlijdende bank Monte dei Paschi di Siena (MPS) is vandaag definitief mislukt. Daarmee is onvermijdelijk geworden dat de Italiaanse staat de oudste bank ter wereld moet redden. Dat gebeurt mogelijk nog vanavond. Acht jaar na de kredietcrisis is Europa daarmee terug bij af. Het einde van too big to fail blijkt een illusie.

De reddingsoperatie met private investeerders had 5 miljard euro nieuw kapitaal moeten opleveren voor Monte dei Paschi di Siena (MPS), maar de teller bleef vandaag steken op 2,5 miljard. MPS moest van toezichthouder Europese Centrale Bank (ECB) nog dit jaar het eigen vermogen versterken, omdat de bank nog af moet van 28 miljard euro aan slechte leningen. Voor het afbouwen daarvan heeft de bank stevige buffers nodig, aldus de ECB.

Volgens de nieuwe Europese regels hadden eerst de partijen moeten bloeden die een belang hebben in de bank, zoals de aandeelhouders, obligatiehouders, andere schuldeisers en spaarders met een inleg van meer dan 100.000 euro. Dat is de zogeheten bail-in. Maar MPS (van 1472) heeft tienduizenden kleine obligatiehouders die als pensioenvoorziening hun geld in de bank hebben geïnvesteerd. Als die hun geld kwijtraken, zou dat leiden tot maatschappelijke onrust. Deze kleine obligatiehouders worden naar verwachting door de Italiaanse staat gecompenseerd.

Eerder deze week ging het Italiaanse parlement al akkoord met een reddingsfonds van 20 miljard euro om onheil in de bankensector te voorkomen. Bij MPS is haast geboden, omdat gisteren bleek dat er meer geld weggehaald wordt bij de bank dan eerder werd gedacht.

Qatari haken af

Het private reddingsplan voor MPS liep stuk op de weigering van het staatsfonds van Qatar om voor een miljard euro mee te doen. Daarmee viel het trekpaard van de operatie weg. De Qatari haakten af na het Italiaanse nee bij het referendum van bijna drie weken geleden, dat leidde tot het aftreden van de Italiaanse premier Matteo Renzi. Na het mislukken van de private redding kan de Italiaanse regering nu gebruik maken van een uitzonderingsbepaling in de Europese bankregels. Die staat ingrijpen toe als de financiële stabiliteit in gevaar komt.

Volgens de Tilburgse hoogleraar banking and finance Harald Benink is het mooi dat een Italiaanse bankencrisis vlak voor de Kerst is afgewend, maar is het duidelijk dat het systeem heeft gefaald. Benink is voorzitter van het European Shadow Financial Regulatory Comittee (ESFRC), een gezelschap deskundigen dat adviseert over bankregels. Dat ESFRC waarschuwde al bij de invoering van nieuwe regels in 2014 dat ze niet zouden werken.

Volgens Benink zijn er te veel uitzonderingsbepalingen opgenomen, waarmee een bail in ontlopen kan worden. Die uitzonderingen maken het voor politici - of voor de betrokken bank zelf - aantrekkelijk om te zeggen dat de financiële stabiliteit van het land in gevaar komt, als de bank niet gered wordt. Zo probeerde Renzi eerder de Brexit op te voeren als excuus om de bank te mogen steunen.

Geen structurele oplossing

MPS kan even door als het door de staat wordt gered, maar volgens Benink is van een structurele oplossing geen sprake. Het versterken van het echte eigen vermogen is het enige probate middel om de banken minder kwetsbaar te maken voor crises, zegt de hoogleraar. Dat kan door een deel van de winst in te houden om de buffers te versterken, zoals Nederlandse banken doen.

Hoewel de kerst nu schadevrij lijkt te worden gehaald, zijn de problemen voor de Italiaanse banken nog lang niet voorbij, waarschuwt Benink verder. Europese banken zitten nog met meer dan duizend miljard euro aan probleemleningen. Daarvan staat ruim eenderde - 360 miljard euro - uit bij Italiaanse banken.

Eerste test

De crisis rond de oudste bank ter wereld, Monte dei Paschi di Siena, vormt de eerste serieuze test voor het nieuwe Europese bankenregime. Sinds kort huist aan de Treurenberg in Brussel de 'Single Resolution Board'. Het in theorie oppermachtige Europese agentschap moet banken in nood afwikkelen. Liefst op zo'n manier dat de schade voor de schatkist 'minimaal' is, zoals het in haar eigen missie heet. Maar ondanks een budget van 57 miljoen euro, een Italiaanse kredietinstelling die aan de rand van de afgrond staat en een dreigende terugkeer van de eurocrisis, speelt de Raad vooralsnog geen zichtbare rol van betekenis.

Op papier ziet het er prachtig uit. Tijdens de kredietcrisis moesten Nederland, Duitsland en tal van Europese lidstaten falende banken redden. De rekening van die bail-out was voor de belastingbetaler. Om zulke taferelen in de toekomst te voorkomen, is de afgelopen jaren een complete Europese bankenunie uit de grond gestampt. Cruciaal onderdeel daarvan: de bail-in. Niet de Europese burgers, maar de directe belanghebbenden van een bank moeten bloeden als het mis gaat. De aandeelhouders, schuldeisers en grote spaarders worden geschoren.

De praktijk is anders. Alles wijst erop dat de vuurproef desastreus uitpakt. "Wat de Italiaanse regering ook van plan is, er gaat hoe dan ook afgeweken worden van de regels", zegt Harald Benink. Italië tracht al maandenlang op alle mogelijke manieren een bail-in te dwarsbomen. Rome vreest oproer, omdat de schuldeisers van de bank veelal kleine beleggers zijn.

Veel economen voorspelden het al. Hun voornaamste bezwaar tegen de nieuwe regels was dat er te veel uitzonderingen mogelijk zijn. Zo kan een overheid zich beroepen op exceptionele omstandigheden. Dat is waar Italië op lijkt aan te sturen. In dat geval is een extra kapitaalinjectie voor de banken wél toegestaan, zonder dat het officiële resolutiemechanisme in werking treedt. Natuurlijk laat Europa dat niet zomaar gebeuren, maar het resultaat is hoe dan ook dat de bankenunie faalt. In plaats van een soepel, onpartijdig mechanisme zien we weer het bekende Europese handjeklap.

Het huidige financiële systeem zal nooit helemaal zonder bail-outs kunnen, concludeert econoom Ivo Arnold, verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Het is de bittere realiteit. En niet alleen omdat de baten van het plukken van belanghebbenden zelden opwegen tegen de kosten van een bankroet. 'Het laten bloeden van de schuldeisers is een geschikt instrument zolang het om één bank gaat', legt Arnold uit. 'Een rotte appel dus. Maar zodra er systeemrisico is, moet je hiermee oppassen. Voor je het weet wakker je de onrust alleen maar verder aan.'

Het probleem is dat elk land zal claimen dat niet alleen haar bank, maar het hele financiële stelsel op het spel staat. Ziedaar het moeras waarin Italië en Europa zijn terechtgekomen. Onnodig, oordeelt Benink. Er waren de afgelopen jaren volgens hem meer dan genoeg kansen om deze bankencrisis al in de kiem te smoren: "In 2014 is het bankentoezicht naar de Europese Centrale Bank in Frankfurt verhuisd. Toen zijn er uitgebreide stresstesten gedaan, waarbij duidelijk werd dat de Italiaanse banken miljarden extra kapitaal nodig hebben. Zo ook deze zomer: MPS kwam eruit rollen als zwakste bank van Europa. Maar doorpakken, ho maar. Er heerst een enorme druk om niet de daad bij het woord te voegen."

Too big to fail blijkt springlevend. De vrachtladingen aan nieuwe regels veranderen daar niets aan. Toch vinden de experts het te vroeg om samen met Monte dei Paschi di Siena ook de Europese bankenunie bij het vuilnis te zetten. Ivo Arnold hoopt dat Europa, in ruil voor groen licht voor herkapitalisatie, Italië kan dwingen alsnog werk te maken van de sanering van haar banken. Die zijn simpelweg te groot voor het land.

Benink vindt dat elke bespaarde miljard er één is. De schuldeisers van een falende bank kunnen volgens de nieuwe regels tot 8 procent van de balans worden aangeslagen. Bij een grote bank met een balans van 1000 miljard euro gaat het dus om maximaal 80 miljard. "Dat dekt misschien niet altijd alle schade", geeft Benink toe, "maar de burger is in elk geval heel wat minder geld kwijt".

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234