Zaterdag 15/05/2021

President Trump. Dag één. Alarm in de Situation Room

20 januari 2017. Terwijl er rellen zijn in Washington DC, moet de nieuwe president een antwoord bedenken op offensieve acties van de Russen en Chinezen, met wie ook al een handelsoorlog dreigt. Hoe zal Donald Trump regeren?

Het is 15u. President Donald Trump en First Lady Melania nemen na de machtsoverdracht door oud-president Barack Obama hun intrek in het Witte Huis. De inauguratie van Amerika's 45ste staatshoofd is woelig verlopen. Terwijl hij zijn hand op de Bijbel legde om de eed af te leggen, betoogden in de straten van Washington honderdduizenden hispanics tegen zijn massadeportatieplan, gesteund door tienduizenden Black Lives Matters-activisten en progressieve betogers.

De politie heeft ook de handen vol met een pro-Trump-manifestatie van blanke ultranationalisten, waarbij leden van wapenlobby NRA provocerend met legale aanvalswapens komen pronken. Later op de dag komt het tot rellen.

President Trump zit intussen in het Oval Office, waar hij een eerste ontmoeting heeft met getrouwen. Chris Christie neemt het woord. De gouverneur van New Jersey, die sinds 1 augustus zijn transitieteam leidde, legt de agenda van het First Day Project op tafel. Binnen het etmaal wil Trump voor een schokeffect zorgen door met een 25-tal 'bijzondere besluiten' enkele belangrijke beslissingen van zijn voorganger te schrappen en zelf een stempel te drukken. In zijn mapje zitten documenten die bevel geven om de VS uit het Klimaatakkoord van Parijs te trekken, de opvang van Syriërs te stoppen, een toelating aan de politie om stop and search-fouilleringen te doen en een opdracht aan het ministerie van Handel om de 'handelsoorlog' tegen China en Mexico af te trappen.

Toch is het zijn bevel aan het hoofd van de Immigration and Customs Enforcement (ICE) dat straks tot de meeste vragen zal leiden van het nieuwe White House Press Corps. Trump heeft hem meteen opdracht gegeven te beginnen met massadeportaties, vooral naar Mexico. Zoals hij in augustus verklaarde op een verkiezingsmeeting: "Iedereen die de VS illegaal is binnengekomen, zal worden uitgezet."

Blufpoker, leek het toen wel. Vandaag geeft hij bevel om de komende jaren 11,3 miljoen mensen zonder papieren de deur te wijzen. Het aantal arrestaties zou dan vertwintigvoudigd moeten worden naar 15.000 per dag. Als voorbeeld spiegelt hij zich aan president Dwight D. Eisenhower, die in juni 1954 Operation Wetback lanceerde. Binnen de drie maanden werden 170.000 Latijns-Amerikanen opgepakt, onder wie 'per vergissing' ook Amerikaanse staatsburgers met een migratieachtergrond. Sommigen werden per vrachtschip naar Mexico teruggebracht, in omstandigheden die toen door het kritische Congres werden vergeleken met 18de-eeuwse slavenschepen.

Massadeportaties vanuit de VS anno 2017 lijken nu ondenkbaar, maar ook Amerika-kenner Bart Kerremans (KULeuven) acht ze onder Trump niet onmogelijk. "Het is een keuze die een VS-president kan maken. Vergeet niet dat zelfs Democratisch president Obama al een van de hoogste deportatiecijfers van recente presidenten haalde (meer dan 400.000 mensen in 2012, MR), maar tegelijk wel besliste om een aantal groepen níét te deporteren, zoals kinderen van ouders zonder papieren die in de VS werden geboren. Pas in de voorbije twee jaar is het aantal uitwijzingen afgenomen."

Toch voorspelt Kerremans dat Trump "ondanks de maximalistische invulling van zijn uitwijzingsbevoegdheid" op een zekere bovengrens zal botsen: geld. Een conservatieve denktank, het American Action Forum, berekende dat de kost van zijn geplande uitwijzingen - van personeel tot transport en opvang - zou oplopen tot 600 miljard dollar. Dollars waarover de noodlijdende begroting niet beschikt, geld dat ook een Republikeins Congres een president nooit zou geven. Kerremans: "Beleid in gang zetten is één ding. Voor vervolmaking heeft Trump de steun van het Congres nodig."

Tijdens zijn eerste ontmoeting met de leiders van Huis en Senaat wordt Trump ook met de neus op een andere economische realiteit gedrukt: mensen zonder papieren maken vandaag 3,5 procent uit van de VS-bevolking en liefst 5,1 procent van de beroepsbevolking. Een economische doorlichting van zijn programma door Mark Zandi van Moody's Analytics waarschuwde afgelopen zomer al voor een 'negatieve aanbodschok op de arbeidsmarkt' als Trump zijn uitwijzingsplan volledig uitvoert. "Miljoenen illegale immigranten uitwijzen vermindert de omvang van de beschikbare arbeidskrachten. De arbeidskosten zullen stijgen omdat werkgevers banen niet kunnen invullen. Recent onderzoek wees uit dat het onwaarschijnlijk is dat lokale inwoners de arbeidsintensieve banen van illegale migranten, zoals handenarbeid in de landbouw, zullen willen innemen. Mr. Trumps immigratiebeleid zal resulteren in minder banen, mogelijk ernstige arbeidstekorten en hoge kosten. Dit zal ertoe leiden dat ondernemingen de prijzen van hun producten agressief zullen doen stijgen."

Noodsituatie

De ontmoeting met de Congres-leiders wordt onderbroken door generaal b.d. Michael T. Flynn, ex-chef van de militaire inlichtingendienst die Trump militair advies gaf tijdens de campagne. Vandaag genoemd als nieuwe defensieminister of CIA-directeur, vraagt hij de president om zich naar de Situation Room te reppen, waar de Generale Staf hem opwacht.

Er is een noodsituatie. Er zijn offensieve Russische troepenbewegingen gemeld vlak bij de EU-buitengrens aan de Baltische staten: Estland, Letland en Litouwen. Een Amerikaanse verkenningseenheid, die samen met Duitse en Belgische militairen op de Estse grens NAVO-manoeuvres uitvoert, ziet Russische tanks met het blote oog. Trump wordt gevraagd zijn eerste beslissing te nemen als Commander in Chief van de VS-strijdkrachten. Trump aarzelt. En denkt dan toch aan de wijze raad van zijn voorganger: praat altijd eerst met je tegenstander.

"Bel president Poetin voor me, wil je?", zegt hij, ook denkend aan de Amerikaans-Russische relaties die hij zijn kiezers beloofde te verbeteren. Maar het Kremlin geeft niet thuis. Zijn eerste zenuwoorlog begint.

In de Situation Room loopt een telefoon binnen. De Estse premier vraagt de NAVO troepenversterkingen te sturen. Trump denkt aan zijn verkiezingsuitspraak dat de EU-bondgenoten eerst méér moeten betalen aan de NAVO voor ze steun krijgen. Hij kaatst de bal terug. "Vraag eerst maar steun aan Angela Merkel en de EU."

Zo, de toon is gezet. In Brussel komt de EU in crisisberaad bijeen. Na jaren training ontplooit de EU voor het eerst zijn eigen battlegroups, los van de VS.

Veiligheidsexperts die De Morgen in Washington contacteerde, maken zich nu al zorgen over dit scenario. "We zullen zeker een herschikking zien van onze relaties met Moskou als Trump president zal worden, al denk ik niet dat de verhouding zo hartelijk zal zijn als hij zelf denkt", zegt Phillip Lohaus, als defensieanalyst verbonden aan het conservatieve American Enterprise Institute (AEI) dat in het verleden vele Republikeinse presidenten adviseerde. "In de ogen van de Russen is Trump naïef en kan hij gebruikt worden om meer invloed te verwerven langs hun westelijke grens, vooral in de Baltische staten die een trage erosie van hun soevereiniteit riskeren door Russische inmenging zoals we in Oekraïne zagen gebeuren."

Trumps uithalen naar NAVO-bondgenoten werken volgens Lohaus dan ook contraproductief. "Unilateraal zal hij wel nooit met de alliantie kunnen breken, maar de interne relaties kunnen wel gaan verzuren."

Kerremans (KU Leuven) ziet vooral in de politieke perceptie van een verdeelde alliantie het grootste gevaar. "Ik twijfel of hij betalingseisen in ruil voor bijstand op papier zal zetten, maar zie hem wel de druk op bondgenoten maximaal opdrijven. Op zich is de vraag voor een evenwichtige verdeling van de lasten een oud zeer. Het grote probleem is dat de twijfel die hij zaait over VS-bijstand aan geallieerden tijdens een conflict vergaande gevolgen kan hebben op de politieke perceptie in, en het gedrag van, landen als Rusland, China, Noord-Korea en Iran. Als de NAVO verdeeld raakt, zullen zij snel eigen vrijheidsgraden zoeken. Daarom zijn veel pro-Republikeinse buitenlandexperts zo fel tegen Trump".

Lohaus bijvoorbeeld vreest dat onder president Trump de Russen en Iran een nog grotere vrijgeleide zouden krijgen in Syrië, al ziet hij Trump bij wijze van statement wel IS harder aanpakken. "Een agressievere bommencampagne tegen IS, waartoe hij al opriep, staat dan te gebeuren. Hij zou minder voorzichtig zijn dan president Obama. Maar, daarna zie ik hem wel de controle laten aan de Russen."

De grote vraag is hoe Trump zich vervolgens zal opstellen tegenover Iran, dat samen met de Russen in Syrië strijdt tegen door Amerika gesteunde rebellen. President Obama liet Teheran begaan om zijn historisch nucleair akkoord niet in het gedrang te brengen. Trump beloofde zijn kiezers om deze deal te herzien. Lohaus is er niet gerust op. "Trump zit vol tegenstrijdigheden. Zijn temperament is grillig en impulsief."

Handelsoorlog met China

En daar houden ze in Peking niet van. In de Situation Room plaatsen zij Trump al op dag één voor zijn moeilijkste uur. Livebeelden van een verkenningsdrone in de Zuid-Chinese Zee tonen hoe een Chinese vloot een omtrekkende beweging maakt rond de Spratly-eilanden, die zowel door China als naburige Aziatische VS-bondgenoten worden geclaimd. Een Amerikaanse destroyer is omsingeld en vraagt advies. Trump overweegt waarschuwingsschoten te bevelen als de telefoon gaat. Het is de Chinese leider Xi Jinping die de VS-president geruststelt. Het is maar een oefening. Langs zijn neus weg vraagt Xi wel een dringend onderhoud over de handelsrelaties tussen China en de VS.

Xi heeft reden tot bezorgdheid. In zijn campagne argumenteerde Trump dat de Chinezen hun munteenheid artificieel laag houden tegenover de dollar, om grote handelsoverschotten uit te bouwen. Trump is van plan een tarief van 45 procent te heffen op Chinese import, tot Peking zijn koers de vrije loop laat.

Azië-kenner Jonathan Holslag (VUB) waarschuwt nu al voor de gevolgen: "De volgende president zal sowieso een hardere handelspolitiek voeren, of dat nu Trump of Clinton wordt. Beiden hebben de mond vol van een agressievere industriepolitiek en een krachtiger aanpak in de handel. De Chinezen zijn daar natuurlijk als de dood voor. Peking heeft reeds gewaarschuwd dat het zal reageren en dat zal waarschijnlijk gebeuren door grote Amerikaanse multinationals in China te viseren. Ook voor Europa is het slecht nieuws: we kunnen vast komen te zitten tussen het economische nationalisme van zowel China als de VS."

Er dreigen ook heel wat handelsgeschillen binnen de Wereldhandelsorganisatie, die Trump al dreigde te verlaten als ze hem niet volgen. "Daar komt een handelsoorlog uit voort", vreest Kerremans, terwijl Lohaus er fijntjes op wijst dat China momenteel heel wat Amerikaanse schuld beheert. "Peking zou een deel van de schuld meteen kunnen innen, wat voor ons zeer slecht zou zijn."

De grootste fout die Trump volgens Lohaus tegenover China kan maken, is om tegelijk ook de onderhandelingen voor het Trans Pacific Partnership (TPP) op te schorten, het vrijhandelsverdrag dat momenteel met Amerika's Aziatische bondgenoten wordt onderhandeld. "Het TPP gaat om meer dan handel alleen. Het is een incentive aan onze Aziatische partners om ons bondgenootschap intact te houden. Zonder TPP geef je het onbedoeld signaal dat China in de regio de dominante speler mag zijn, waardoor sommigen toenadering zullen zoeken tot Peking, maar anderen zich nationalistischer zullen opstellen.

"Zo woedt nu al in Japan het debat of het grondwetsartikel dat bepaalt dat ze geen gevechtsleger mogen hebben, opgelegd na WO II, niet moet worden afgeschaft. Er dreigt een totale herschikking van de veiligheidsarchitectuur in de Pacific-regio. Ik maak me zorgen omdat ik tot dusver geen bewijs heb gezien dat Trump het belang inziet van internationale relaties voor onze economie."

Geen waarschuwingen zijn zo scherp als deze van Moody's Analytics, die geen spaander heel laten van Trumps economische plannen. Naast Chinese sancties vrezen zij handelsconflicten met Mexico en Canada, omdat Trump het Noord-Amerikaans Vrijhandelsakkoord (NAFTA) uit 1994 wil verlaten. "Trumps economische voorstellen zullen resulteren in een meer geïsoleerde en betekenisvol zwakkere VS-economie. Met minder handel en immigratie zullen ook buitenlandse investeringen en groei afnemen."

Trumps economisch adviseur Stephen Moore, costichter van de conservatieve Club for Growth, probeerde in een gesprek met The New Yorker onlangs de doemscenario's te temperen. Hij zegt in te zetten op een herhaling van Reaganomics - een aanbodeconomie waarbij Trump zoals Ronald Reagan in de jaren 80 door een drastische verlaging van belastingen de jobcreatie en groei aanwakkert.

Toch vrezen veel economen dat Trumps belastingsverminderingen - 4,4 biljoen dollar - tot grotere begrotingstekorten zullen leiden wegens gebrek aan andere inkomsten. In het slechtste geval, als Trump alles uitvoert wat hij zegt, dreigt volgens Moody's Analytics aan het eind van zijn ambtstermijn een recessie met 3,5 miljoen minder banen en stijgt de werkloosheid van 5 procent nu naar 7 procent. Vooral lage en middenklasse-inkomens zouden inboeten: van zijn beleid 'profiteren de hoge inkomens het meest'.

En als het regent in Wall Street, druppelt het in Brussel. De EU zou economisch in de klappen delen. Zowel voor- als tegenstanders van de opgeschorte TTIP-gesprekken zouden in hun portemonnee last krijgen van de groeivertraging, die tegelijk de Franse en Duitse populisten wind in de zeilen zou geven in het nadeel van presidentskandidaten uit gevestigde regeringspartijen.

Nixon of Mussolini?

Toch blijft Trump ook op dag één hardnekkig de protectionistische kaart te trekken. Hij blijft dreigen met de bouw van een muur op de grens met Mexico. In realiteit zal dat door de beperkte budgetten een versteviging en verlenging worden van een bestaand hek, maar het gaat hem om de krachtige symboliek.

In zijn eerste radiotoespraak als president herhaalt hij wat hij in juli op de Conventie zei: "Amerikanisme, geen globalisme, zal ons credo worden. Zolang we geleid werden door politici die Amerika niet op de eerste plaats stelden, konden we zeker zijn dat andere naties Amerika niet met respect behandelden. Dit zal veranderen in 2017."

Volgens Kerremans lijkt Trump in zijn benadering van macht erg op Nixon. "Trump is rationeler dan hij soms lijkt. Hij gaat héél Nixoniaans te werk, wiens handelswijze tijdens de Vietnamoorlog de Madman Theory (naar Machiavelli, die al in 1517 argumenteerde dat het soms 'zeer wijs is om krankzinnigheid te veinzen', MR) werd genoemd."

Nixon wilde de Russen toen doen geloven dat er een gek in het Witte Huis zat die amper de vinger van de nucleaire knop kon houden. In oktober 1969 liet hij daadwerkelijk ook drie dagen lang nucleaire bommenwerpers langs de Sovjetgrens vliegen, met als doel Moskou aan te sporen druk te zetten op de Noord-Vietnamezen om te onderhandelen. Kerremans: "Het grote verschil met Nixon is dat Trump véél narcistischer is. Hij gelooft dat het heil van de oplossing altijd bij hemzelf zit. Sommigen vergelijken hem daarom liever met Mussolini."

Omwille van zijn ego zijn veel Republikeinen ook bezorgd over Trumps plannen met hun eigen democratie. Tot zijn meest radicale ideeën hoort een herstructurering van de federale staat, met zijn 2,8 miljoen ambtenaren en 1,5 miljoen militairen figuurlijk 's werelds grootste bedrijf. Waar de militairen méér investeringen worden beloofd, zou op aangeven van zijn vertrouweling Newt Gingrich, ex-Huis-voorzitter, drastisch gesnoeid worden in de ambtenarij door een einde te maken aan levenslange benoemingen.

Alleen, Amerika is géén onderneming. Het is een democratie. Om, zoals de Anti-Federalist Papers in 1787 schreven, de opmars van een 'Caesar, Caligula, Nero en Domitianus in Amerika' te voorkomen, kreeg het Congres de macht om wetten te maken en het Hooggerechtshof het laatste woord over de Grondwet.

En dat zal Trump snel merken, denkt Kerremans. "Een president die, zoals Trump, zijn land zou willen besturen als zakenman zal snel een koude douche krijgen. Warm water komt in het Witte Huis enkel uit de kraan als alle loodgieters meewerken, de instellingen. Politici van buiten het 'systeem' onderschatten altijd de institutionele structuur waarin ze moeten werken, waarin besluitvorming kan worden vertraagd of vastlopen."

Zo kreeg Trump al enkele flinke schoten voor de boeg vanuit leger en inlichtingendiensten, die hem onrechtstreeks waarschuwden als hij zijn boekje als opperbevelhebber te buiten zou gaan. In de L.A. Times sloot James Kirchick van de invloedrijke conservatieve denktank Foreign Policy Initiative zelfs een constitutionele staatsgreep niet uit als Trump troepen zou bevelen het internationaal recht naast zich neer te leggen.

Defensie-analyst Lohaus (AEI) nuanceert, maar erkent de vastberadenheid in het Pentagon. "Onze militairen zweren getrouwheid aan de grondwet. Het Pentagon zal een president niet overstemmen, maar kan wel bevelen weigeren die in strijd zijn met de grondwet, of waarmee het Congres niet instemt." Zo zei ex-CIA-directeur Michael Hayden dat Trumps controversieelste voorstel om familieleden van terreurverdachten te doden, 'door militairen geweigerd zou moeten worden'.

Of het campagnebeest Trump zijn toon als president zal milderen, hangt af van de vraag met wie hij zich in het Witte Huis omringt. Naast zekerheden zoals vice-president Mike Pence, een klassieke Republikein, Christie en Flynn is het zelfs voor Washington-insiders als Lohaus koffiedik kijken. "Hier in DC doet de grap de ronde dat hij zijn kinderen zal moeten vragen om te zetelen in zijn kabinet, omdat niemand anders wil", zegt hij lachend, maar vervolgt ernstig: "Als Trump wordt verkozen, zullen er ervaren Republikeinen uit het struikgewas komen die op het Witte Huis-beleid willen wegen. Je kunt dan maar hopen dat zij een matigende invloed zullen hebben."

Kerremans beaamt: "Problemen zie ik alleen als hij zich enkel omringt met jaknikkers, zoals president George W. Bush een fout maakte door zich ook enkel te omringen met gelijkgestemde ideologen. Het is altijd belangrijk dat een president bereid is te luisteren naar tegenargumenten, ook als het water hem aan de lippen staat."

Dag één van Trumps presidentschap is nog niet voorbij. Net als hij zich moet buigen over een belangrijke nominatie voor het Hooggerechtshof, waarmee hij de jurisprudentie over de grondwet in liberale of conservatieve richting zal sturen, gaat in het Oval Office opnieuw de telefoon over. "Mr. President, we have a situation in the Korean demilitarized zone."

Trump raakt in zijn borstzak even de biscuit aan, de magneetkaart met nucleaire lanceercodes.

Nog nooit voelde hij zich zo machtig en machteloos, president én apprentice tegelijk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234