Maandag 10/05/2021

Portretten voor de eeuwigheid

DUBBELEXPO. Met Faces/Then en Faces/Now brengt Bozar een imposant tweeluik over de portretkunst. Tussen de Renaissanceschilderijen van Then kraak je de codes van het genre, en in de foto's van Now stel je vast dat er nog niet veel veranderd is.

Daar en dan is het begonnen: in de Lage Landen en de 16de eeuw. Toen heeft de westerse portrettraditie haar definitieve vorm gekregen, als een synthese tussen het 'Vlaamse' realisme en de idealistische traditie van Italiaanse meesters als Botticelli of Da Vinci. Bozar illustreert die stelling met een vijftigtal verbluffende, soms zelfs fotorealistische schilderijen van Quentin Metsys, Joos van Cleve en tijdgenoten. Het is dan ook verstandig om deze tentoonstelling eerst te bekijken en aan het eind van je bezoek, bij het sas dat toegang geeft tot de foto-expositie, rustig op je stappen terug te keren en via de centrale hall Faces/Now binnen te lopen. Zo is het bedoeld, en zo is het goed.

Vlees en bloed

Wat was er allemaal aan de hand in die rijke steden Antwerpen, Brugge en Mechelen? Allicht had het met geld en geloof te maken. Er was een burgerij van kooplui en patriciërs opgestaan, en die lui vonden het hip om zich te laten conterfeyten. Vandaag kijken zij ons minzaam aan vanuit hun lijsten in zalen die een museale uitstraling kregen - zelfs een klassieke roodfluwelen zitbank werd van de zolder gehaald. De heren (en een zeldzame dame) poseren alsof zij nooit wat anders hebben gedaan, maar zij zijn geregisseerd door vaklui. Het waren immers de schilders die bepaalden hoe hun model werd afgebeeld. Zij kenden de codes die sinds de Romeinen in zwang waren en heel langzaam werden bijgesteld, als het raderwerk van een Zwitserse klok.

In de vroege 15de eeuw ging het er allemaal nog gestileerd en schematisch aan toe: vorsten werden vaak in profiel afgebeeld. In de Nederlanden ging men echter meer en meer in driekwart poseren, wat het resultaat levensechter maakte. Een frontaal portret bleef nog even voorbehouden aan de Christusfiguur, tot ook die code werd gedemocratiseerd. Zo heeft ook de religie een hand in dit alles.

Meer dan hun mediterrane collega's waren de noorderlingen blijkbaar van mening dat Gods schepping volstond als model dat je natuurgetrouw kon afbeelden, tot en met de stoppels, puisten en hangwangen van het 'zondige vlees'. Je hoefde de waarheid niet te idealiseren of op zoek te gaan naar universele schoonheid - dat was meer iets voor Leonardo en zijn Mona Lisa. De vaklui uit de Lage Landen schilderden mensen van vlees en bloed. Een Napolitaanse humanist noteerde bewonderend dat de adem van het model het enige was dat ontbrak aan de portretten van Jan van Eyck. Zijn gegroefde kop van kanunnik Van der Paele heeft generaties artsen ertoe aangezet om diagnoses van zijn ziekte te stellen. Voor dat paneel moet je nog altijd naar Brugge, maar gelukkig zijn de schilderijen in Bozar schatplichtig aan wat een eeuw eerder gebeurde.

Het lijkt wel alsof de patriciërs van Faces/Then allemaal samen een subtiele choreografie opvoeren. Kijk naar de retoriek van hun handen: hoe zij wijzen, omklemmen, tonen, beweren. Naar hun kleren die zeggen wie zij willen zijn. Naar de objecten, emblemen en teksten die iets verraden over hun identiteit. Naar de pose zelf: houterig of met de natuurlijke flair waarmee de 'man van de wereld' in het leven staat. Naar de schaduwen - zo kan niemand ze vandaag nog schilderen. Naar de doorkijkjes die ons een stadswijk of een landschap laten zien en de geportretteerde wat context meegeven. Het zijn de conventies van het 'gezien worden' die we nog altijd gebruiken. Dat zal zo meteen blijken.

Het ontplofte portret

Faces/Now heeft niets en alles te maken met de virtuoze renaissanceportretten die curatoren Till-Holger Borchert en Koenraad Jonckheere hebben verzameld. De foto-expo is een autonoom project en reist nog door naar Rotterdam en Thessaloniki. In zeven zalen met werk van 32 fotografen wil het team van curator Frits Gierstberg een beeld schetsen van de Europese portretfotografie sinds 1990, en die opdracht is even geslaagd als gelaagd. Tussen de Lage Landen omstreeks 1550 en Europa vandaag is er immers veel gebeurd, en de sporen daarvan zijn hier goed te volgen.

Sinds het ontstaan van de moderne kunst is zowat alles wat in vraag kon gesteld worden, effectief geproblematiseerd. Niet alleen de klassieke disciplines maar ook nieuwe media als de fotografie hebben daartoe de nodige vragen gesteld. Zien we wat we denken te zien? Moeten we een kunstwerk mooi vinden of begrijpen om ervan te genieten? Zijn er grenzen aan wat we kunst noemen? Hebben we wel normen en categorieën nodig?

Natuurlijk is ook het portret in zekere zin 'ontploft'. Elk van de vele tientallen foto's in Bozar worstelt met de codes van het genre. Het poseren zelf, de problematische identiteit van het model, de rol van de omgeving, het contrast tussen wat we zien en wat er werkelijk getoond wordt... In de tijd van de selfie is zowat alles is een potentieel probleem. Er zijn hedendaagse staatsieportretten en straatportretten van onbekende voorbijgangers - is een dergelijke foto wel een portret? Naast de iconen van Dijkstra, Corbijn of Ruff hangen foto's die slechts vragen oproepen. Individuen krijgen een naam of een locatie als bijschrift, maar doorgaans zijn de geportretteerden anoniem - een type in een reeks. We zien kwetsbaarheid en onvermogen, objectiviteit en individualiteit, herkenbaarheid en onkenbaarheid. Beelden van beelden. En al deze mensen huldigen onbewust de codes die we in die andere vreemde tentoonstelling hebben ontcijferd: hoe je poseert, 'ten halve lijve' of frontaal, waardig of onnozel, onschuldig of uitgekookt.

Het enige model dat niet acteert is de overleden Jan Hoet, die door Stefan Vanfleteren werd geportretteerd. Ook op die manier wordt de draad van een oude traditie weer opgenomen.

Faces Then/Faces Now, tot 17 mei in Bozar (Ravensteinstraat 23, Brussel). Open van dinsdag t/m zondag, van 10u tot 18u (donderdag tot 21u).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234