Zaterdag 25/01/2020

Poolse president verrast vriend en vijand met veto

Met zijn veto tegen twee van de drie omstreden wetten over de rechtspraak laat de Poolse president zien dat hij onafhankelijker is dan velen dachten.

De aankondiging, maandagmorgen op de Poolse tv, kwam als een kleine politieke aardschok: president Andrzej Duda verklaarde dat hij twee van de drie omstreden wetten op zijn bureau niet ging ondertekenen. Hij gebruikte zijn vetorecht. "Ik wil deze situatie niet voortzetten, omdat ze tot diepe verdeeldheid leidt in de samenleving", sprak Duda. "Ik sta achter deze hervorming, maar het moet verstandig gebeuren."

Een opvallende zet, want daarmee ging de president rechtstreeks in tegen de lijn van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de rechts-nationalistische regeringspartij die hem naar voren had geschoven voor het presidentschap. Partijlid is Duda (45) niet meer - een president behoort in Polen boven de partijen te staan -, maar PiS kon vrijwel altijd op hem rekenen. Bekend is de grap van partijleider Jaroslaw Kaczynski die zijn kat aan Duda geeft, en haar tot zijn verbazing terugkrijgt met een handtekening erop. Ook nu zou hij blindelings tekenen, dachten oppositie en regering. Wat heeft hem bewogen?

Een deel van het antwoord gaf Duda zelf. Hij verklaarde dat de hervorming van het Hooggerechtshof hem te ver ging, omdat minister van Justitie Zbigniew Ziobro (tevens de hoogste aanklager in Polen) te veel macht zou krijgen. Duda haalde Zofia Romaszewska (76) aan, in de jaren 80 een belangrijke anticommunistische dissident en tegenwoordig een graag geziene gast in PiS-kringen. "Ik heb in een land gewoond waar de procureur-generaal ongelooflijk sterk was en vrijwel alles kon doen wat hij wilde", had zij tegen de president gezegd. "Naar zo'n staat wil ik niet terugkeren."

In PiS-kringen moet vooral dit citaat hard zijn aangekomen. De partij zegt de revolutie van 1989 te willen voltooien door af te rekenen met 'communistische rechters', maar krijgt de bal nu teruggekaatst.

Op de achtergrond speelt een machtsconflict tussen Duda en partijleider Kaczynski. Laatstgenoemde schoof Duda eind 2014 naar voren als presidentskandidaat. Duda was op dat moment een onopvallend lid van het Europees Parlement, een nobody in Warschau. Dankzij zijn frisse uitstraling en de algehele vermoeidheid na acht jaar Burgerplatform (nu in de oppositie) won hij toch de verkiezingen. De invloed van Kaczynski op zijn protegé bleef daarna sterk. Niemand dichtte Duda eigen opvattingen toe.

Luid protest

Nu begint Duda zich te profileren. Vorige week kwam hij onverwacht met eisen over de wet op de KRS (de Poolse raad voor de rechtspraak), die morrend werden ingewilligd. Een paar weken geleden sprak hij ook al een veto uit, toen over een vrij onbenullige wet. Het signaal dat hij afgeeft: ik ben onafhankelijker dan Kaczynski wil laten geloven. Nobelprijswinnaar en oud-president Lech Walesa prees Duda's besluit als "zwaar en moedig", en voegde eraan toe dat die "zich steeds meer als een president" begint te gedragen.

Mogelijk heeft Duda zich laten overtuigen door het luide protest in binnen- en buitenland. In honderden steden en dorpen zijn Polen de straat opgegaan. Het Amerikaanse ministerie voor Buitenlandse Zaken waarschuwde dat de rechterlijke onafhankelijkheid in gevaar zou komen.

De derde wet op Duda's bureau zal hij wel ondertekenen. Ziobro (Justitie) krijgt daarmee de bevoegdheid om voorzitters van rechtbanken naar believen te ontslaan, ook al staat de Poolse grondwet dat niet toe. Duda zei twee maanden de tijd te willen nemen om in overleg met experts de andere twee wetten zo te wijzigen "dat ze voor iedereen aanvaardbaar zijn".

De Nederlandse Eurocommissaris Frans Timmermans had erop aangedrongen de wetten te schrappen. Voor een deel is die eis nu ingewilligd, maar voor Brussel zijn de zorgen over de rechtsstaat niet voorbij. Eerst zal de Europese Commissie afwachten of Duda's nieuwe voorstellen in lijn zullen zijn met de Europese normen en de Poolse grondwet.

"Dit is een beetje een verrassing", reageerde een adviseur van Kaczynski met gevoel voor understatement. En er is een uitweg: PiS kan een presidentieel veto met steun van minimaal 60 procent van het Lagerhuis wegstemmen. De parlementsvoorzitter moet de leden in dat geval terugroepen van vakantie. Een onrealistisch scenario, meende de PiS-adviseur. "Het lijkt me niet slim een oorlog tegen de president te ontketenen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234