Donderdag 30/06/2022

ReportagePersvrijheid in Polen

Poolse journalisten beginnen uit protest een eigen weekblad: ‘We konden de macht niet meer controleren’

Vanuit een redactielokaaltje in Gdansk wordt het weekblad ‘Zawsze Pomorze’ gemaakt. Beeld Karolina Jonderko
Vanuit een redactielokaaltje in Gdansk wordt het weekblad ‘Zawsze Pomorze’ gemaakt.Beeld Karolina Jonderko

Poolse regionale kranten kwamen vorig jaar in handen van een oliebedrijf. Wie is daar grootaandeelhouder? De Poolse staat. Talloze redacteuren vertrokken, hoofdredacteuren werden ontslagen. Vanuit de progressieve havenstad Gdansk geven ze nu tegengas.

Arnout le Clercq

Zelf een krant beginnen klinkt romantisch, maar voor hoofdredacteur Mariusz Szmidka was het bittere noodzaak. Toen de uitgeverij van het regionale dagblad Dziennik Baltycki (Baltisch Dagblad) in handen kwam van oliegigant Orlen besefte hij dat de onafhankelijkheid van zijn krant in het geding was. “Wanneer de regering invloed uitoefent op de media, al is het via een bedrijf waar ze deels eigenaar van is, kan de journalistiek de macht niet meer fatsoenlijk controleren”, zegt Szmidka, die zich graag zorgvuldig en eloquent uitdrukt. De Poolse staat is de grootste aandeelhouder van Orlen.

Hoofdredacteur Szmidka, een gesoigneerde man met een blauwe merkbril en bijkleurend colbertje, vertrok. Zeventien van de ruim zestig journalisten volgden hem. Samen richtten ze het weekblad Zawsze Pomorze (Altijd Pommeren) op. Hun nieuwe redactie, pal naast de schilderachtige binnenstad van Gdansk, is niet groter dan een klaslokaal. Aan de muur prijken fraai opgemaakte voorpagina’s van de krant, die verschijnt in een ongebruikelijk vierkant formaat. “De beste vormgever is ook meegekomen.”

In december rolde de eerste Zawsze Pomorze van de persen, ongeveer een jaar nadat Orlen aankondigde Polska Press over te nemen van een Duits mediaconcern. De grote uitgeverij beheert 20 regionale kranten, 120 weekbladen en 500 nieuwssites: goed voor een bereik van 17,4 miljoen lezers, bijna de helft van de Poolse bevolking. De acquisitie leidde tot onrust over de onafhankelijkheid en pluriformiteit van de regionale pers in Polen. Maar Orlen-directeur Daniel Obajtek, lid van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid en goede vriend van partijleider Jaroslaw Kaczynski, zei dat er niets zou veranderen.

Aanhoudende onrust

Het tegendeel bleek waar. “Er vond een zuivering plaats”, vertelt Adam Szynol, verbonden aan de opleiding journalistiek van de Universiteit Wroclaw en gespecialiseerd in lokale media. Managers bij de uitgeverij werden vervangen, hoofdredacteuren werden ontslagen. “Het doel was vanaf het begin duidelijk: deze mensen moesten plaatsmaken voor regeringsgezinde kandidaten.” Ook Szmidka hoorde in de wandelgangen dat zijn ontslag aanstaande was. Hij zou kunnen aanblijven als adjunct. Daar bedankte hij voor. “Je hebt maar één reputatie.”

De onrust hield aan, vertelt Szmidka. “Lezers zegden hun abonnement op, adverteerders vertrokken.” Voor hem een teken dat een nieuwe krant in vruchtbare aarde kon vallen. Gdansk is onderdeel van de zogenoemde Driestad, een agglomeratie van drie steden aan de Poolse kust. Het is een van de motorblokken van de Poolse economie en overwegend progressief. Dat heeft beslist invloed gehad op het succes van de nieuwe krant, zegt Szmidka. Zawsze verschijnt in een oplage van 8.000 exemplaren, ze verkopen tot nu toe gemiddeld de helft. De eerste maand was de redactie uit de kosten.

Journalisten die aanbleven voelden de politieke druk toenemen. Journalist Dariusz Szreter kreeg ruzie met de nieuwe hoofdredacteur, die wilde dat hij stopte met zijn vaak regeringskritische column. “Hij vond het te subjectief en provocatief. Maar het is een column!” Er kwamen instructies, vertelt Szreter. “Wie we moesten interviewen, over welke onderwerpen we moesten schrijven. Ik kon mijn werk niet meer goed doen.”

Het was moeilijk om te vertrekken, vertelt oud-adjunct Bogdana Wachowska. “Enkele redacteuren werkten er al sinds 1997. Maar we wilden geen propagandajournalisten worden.”

De grootste kioskenfirma, Ruch, is voor 65 procent in handen van oliegigant Orlen. Die weigert het weekblad ‘Zawsze Pomorze’ te verkopen. Beeld Karolina Jonderko
De grootste kioskenfirma, Ruch, is voor 65 procent in handen van oliegigant Orlen. Die weigert het weekblad ‘Zawsze Pomorze’ te verkopen.Beeld Karolina Jonderko

Dat de overname van Polska Press leidde tot de geboorte van een nieuwe krant is een uitzondering, vertelt mediadeskundige Szynol. Maar de exodus van journalisten zag je ook bij de andere kranten, bladen en sites. “Ik schat dat honderden goede journalisten zijn vertrokken.” Een aderlating, want juist lokale journalisten zijn moeilijk te vervangen. “Ze wonen jaren op de plek waarover ze schrijven en hebben een uitstekend netwerk.” En hebben Poolse krantenlezers landelijk nog iets te kiezen, in hun regio zijn ze doorgaans aangewezen op één titel. Zorgelijk, zegt Szynol, zeker met de lokale verkiezingen van volgend jaar in aantocht. “De regering wil kiezers via deze kranten beïnvloeden.”

Heldere duiding

De redactie van Dziennik Baltycki bevindt zich op een bedrijventerrein buiten het centrum, tussen een snelweg en de puinhopen van een gesloopt gebouw. De nieuwe hoofdredacteur Artur Kielbasinski twijfelde over een interview. Hij heeft vervelende ervaringen met de pers sinds hij bij het dagblad aan het roer staat. “In de ogen van progressieve journalisten zijn we een soort ziekte.”

De negatieve berichten over zijn krant zitten Kielbasinski, die af en toe vloekt en zich dan verontschuldigt, hoog. “Ik censureer niet, ik maak een selectie van onderwerpen. Dat doet elk medium.” Hij heeft artikelen uitgeprint waarmee hij wil tonen dat de berichtgeving juist gebalanceerd is. “Het belangrijkste is dat het nieuws tweestemmig is”, articuleert Kielbasinski en tikt tweemaal met zijn vingers op het papier. Voordat hij kwam, schurkte de krant te veel tegen oppositiepartij Burgerplatform aan, die in Gdansk van oudsher de lakens uitdeelt. En nu gebeurt dat bij Zawsze, vindt hij. “Ze zijn niet onafhankelijk.”

Volgens zijn voorganger Szmidka bewijs je lezers geen dienst met symmetrische berichtgeving. “Je moet betrouwbaar informeren, maar ondubbelzinnig zijn.” Dat wil zeggen: laat de lezer niet zitten met een enerzijds-anderzijdsverhaal, maar voorzie stukken ook van heldere duiding en kritische noten. Geruchten dat zijn krant wordt gefinancierd door de oppositie of het stadsbestuur weerlegt hij. Het startkapitaal van de krant kwam uit crowdfunding, de verkoop dekt de drukkosten en de advertenties betalen de rest.

“Polen is een gepolariseerd land. Dat bepaalt ook hoe mensen naar media kijken. Je bent voor of tegen.” Als de oppositie de volgende landelijke verkiezingen wint blijft het probleem bestaan, vindt hij. “Een staatsbedrijf heeft niets te zoeken in de mediasector, wie er ook aan de macht is.”

Hoofdredacteur Mariusz Szmidka:
Hoofdredacteur Mariusz Szmidka: "Een staatsbedrijf heeft niets te zoeken in de mediasector, wie er ook aan de macht is."Beeld Karolina Jonderko

Distributieprobleem

Hoofdredacteur Kielbasinski ontkent dat hij inhoudelijk wordt gestuurd. “Niemand belt mij met instructies.” Maar een van zijn redacteuren, die uit angst voor baanverlies anoniem wil blijven (naam bij de redactie bekend), spreekt dit tegen. “Het is ‘Warschau wil dit en Warschau wil dat’. Er is geen censuur zoals onder het communisme, maar de druk neemt toe. Ervaren redacteuren zoals ik verzetten zich. Maar de twintig onervaren journalisten die de krant aannam nadat de rest de deur uitliep kan het niet schelen. Ze doen wat hun wordt opgedragen. De kwaliteit van de krant is verslechterd. We zijn een zinkend schip.”

Vorig jaar verkocht de Dziennik Baltycki een kwart minder kranten dan in 2020, schrijft Poolse mediasite press.pl. De gehele regionale media in Polen verkocht 17,5 procent minder exemplaren. Verdwenen lezers komen niet vanzelf bij Zawsze terecht. Distributie is een groot probleem, zegt Szmidka. De grootste verspreider van gedrukte media in Polen is namelijk kioskenfirma Ruch, die voor 65 procent in handen is van niemand minder dan Orlen. “Ze weigeren onze krant te verkopen.”

Desondanks is hij optimistisch over de toekomst. “Het belangrijkste is dat lezers een keus hebben.” Juist in Gdansk voelt hij grote verantwoordelijkheid, zegt Szmidka, en verwijst naar het roemrijke verleden van de havenstad, waar ooit vakbond Solidariteit de bijl aan de wortel van het communisme zette. “Dit is de plek waar het allemaal begon.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234