Dinsdag 14/07/2020

Pompeji, de slachtoffers spreken

europalia-tentoonstelling haalt verhalen van pompeji, herculaneum en oplontis onder het stof vandaan

Op 24 augustus 79 werd het leven in de steden aan de voet van de Vesuvius abrupt afgebroken en verzegeld. Sinds de achttiende eeuw proberen archeologen die ver(r)aste regio opnieuw in elkaar te puzzelen. De spectaculairste vondsten reisden de wereld rond in tentoonstellingen die de 'Schatten van Pompeji' in de kijker zetten. De tentoonstelling in het Jubelparkmuseum laat echter via virtuele en echte beelden, gebruiksvoorwerpen en juwelen de slachtoffers van de ramp zelf aan het woord, in een educatief parcours dat de bezoeker ver buiten de (platgetreden) paden van Pompeji leidt. Op die manier worden enkele opmerkelijke verhalen gereconstrueerd. Nica Broucke

De rijke Appius Claudius Pulcher 'Villa van de papyri', Herculaneum

Appius was een vertegenwoordiger van de Romeinse nobilitas, aanhanger van de epicurische leer, verwoed kunstverzamelaar en intellectueel. In de bibliotheek van zijn 250 meter lange villa (met panoramisch zeezicht) werden 1.785 rollen met filosofische en historische teksten gevonden. Het Getty-museum in Malibu is een getrouwe kopie van die imposante villa, die u - virtueel - in het Jubelpark kunt betreden. Appius was wellicht niet thuis op het ogenblik van de uitbarsting. Hij liet de villa achter in de handen van zijn bedienden die de restauratiewerken superviseerden na de hevige aardbeving die de regio in 62 teisterde. n Sporen: naast de bovengenoemde papyrusrollen, die eerst als houtblokken werden geïdentificeerd, werden 50 bronzen en 21 marmeren beelden, mozaïekvloeren en erg waardevolle fresco's teruggevonden. Het recentelijk bovengehaalde marmeren amazonehoofd (met restanten van een rossige haarspoeling) en een imposant beeld van Hera vormen het startpunt van de tentoonstelling.

De zieke jongen

Insula Orientalis II, nummer 10 in Herculaneum Het huis waar de jongen werd gevonden kon geïdentificeerd worden als het atelier annex woonhuis van een zegelsnijder, dat zich op de benedenverdieping van een appartementsgebouw bevond. De jongen werd aangetroffen met zijn hoofd onder een (verkoold) bed. Naast hem stond een bord met kip(pensoep), wat de hypothese voedt dat de jongeman door ziekte of handicap aan het bed gekluisterd was. Hij werd door de andere bewoners die op 25 augustus op de vlucht sloegen voor de enorme wolk "waarvan de vorm nog het best te vergelijken was met die van een parasolpijnboom" (dixit Plinius de jongere aan Tacitus) achtergelaten. n Sporen: Op de tentoonstelliing zijn een reconstructie van het dramatische bed, tientallen edelstenen en hangertjes in uiteenlopende materialen te zien. Daarnaast een marmeren mannenportret met polychrome haardos. Wellicht werd het naar de winkel gebracht om door de ambachtsman te worden hersteld.

Groep van 33 vluchtelingen Strand van Herculaneum

In 1980 werden twintig volwassenen, drie jongelingen, twee kinderen en zeven baby's gevonden onder de tongewelven aan het strand. Ze waren verscholen in een ruimte die bedoeld was voor de stalling van boten en de afvoer van riolen. Terwijl Pompeji, ten zuidoosten van de Vesuvius, al op 24 augustus 's middags getroffen werd door een onophoudelijke stortbui van puimsteen en asse die de deuren en ramen blokkeerde en de huizen deed instorten, bereikte de uitstoot van de paddenstoelenwolk pas 's avonds het westelijk gelegen Herculaneum.

In de loop van de namiddag, toen de duisternis al opzette, namen de vluchtelingen hun waardevolste (en draagbare) bezittingen mee en trokken onder begeleiding van een militair naar het strand, in de vergeefse hoop dat de zee redding zou bieden. De bootjes die hen naar veiliger oorden moesten brengen, waren niet opgewassen tegen de kolkende zee. Op het strand hield de militair de wacht. Op 25 augustus, omstreeks 1 uur, werd hij tegen de grond geslagen door een wolk van 400 graden. Zijn lichaamsvochten verdampten, de schedel ontplofte en hij stierf onmiddellijk. De vluchtelingen die niet rechtstreeks aan de hoge temperatuur van die 'pyroclastische' wolk waren blootgesteld, stierven langzaam, uitgedroogd en verstikt door het stof, zoals blijkt uit de opgerolde lichaamshouding. n Sporen: Een afgietsel in silicone verbluft door zijn dramatische karakter (en door de kleine afmetingen van de Romeinen: de doorsneeman haalde amper de 1,70 meter, de militair was een reus van 1,80 meter). Bij de skeletten werden huissleutels, schitterende juwelen, zegelringen, manden en beurzen met geldstukken, spaarpotten, amuletten en werkinstrumenten, waaronder het koffertje van een arts, gevonden. Anno 79 waren armbanden in slangenmotief erg in de mode net zoals halskettingen gemaakt van bolletjes goud, en zeer lange kettingen. Die werden rond het middel gedragen, en tussen de borsten en rug gekruist.

Lucius Crassius Tertius

Oplontis (een gehucht ten zuiden van Pompeji). Lucius behoorde tot de categorie van gewezen slaven die zich hadden opgewerkt. Hij woonde in een twee verdiepingen tellende villa, dichtbij de luxeresidentie van Poppaea Sabina, de tweede echtgenote van keizer Nero. Op de benedenverdieping van zijn sobere huis had hij een bedrijf waar wijn, olie en andere landbouwproducten werden gewogen, verpakt (in amforen) en opgeslagen. De firma draaide zo goed dat de eigenaar een indrukwekkende brandkast liet vervaardigen, een van de pronkstukken van de tentoonstelling. n Sporen: Tijdens de uitbarsting zochten tientallen mensen een onderkomen in de villa van Lucius. Hun afkomst kan worden afgeleid aan hun bezittingen. Op de skeletten werden eenvoudige, bronzen, haarspelden en armbanden (slaven) en een kostbare halsketting van goud en smaragden (van de domina?) aangetroffen. Naast de eigenaar werd een kistje met muntstukken voor een totale waarde van 10.000 sestertiën gevonden, een van de hoogste bedragen die in het Vesuvius-gebied werden ontdekt.

In de tentoonstelling staat een gruwelijke 'reconstructie' van een meisje in de kijker. Voor dat macabere afgietsel werd eerst was gegoten in de fantoomholte (de holte die achterblijft na de ontbinding van de organische resten), daarrond kwam een mal in gips waarin een doorzichtig epoxyhars werd gegoten. Dat materiaal heeft, vergeleken met de klassieke gipsen afgietsels (of calci) het voordeel dat de beenderstructuur, nagels en tanden zichtbaar zijn. Die methode werd te gruwelijk bevonden en het bleef bij dat ene experiment.

Gezin

Huis van de gouden armband, Pompeji De luxueuze residentie van de familie van Fabius Rufus werd pas in de voorbije decennia helemaal blootgelegd. Het huis dankt zijn naam aan de zware, gouden armband die er (aan de arm van de matrone) werd gevonden. De armband heeft aan beide uiteinden een slangenkop die zich vastbijt in een gouden 'cartouche' met de buste van een sileen in reliëf met daarboven een maansikkel en zeven sterren rond het hoofd. Maar het meeste indruk maken de vier calci (of gipsen afdrukken) van het ongelukkige gezin dat in de trapkamer van het gebouw, zonder juwelen of andere waardevolle stukken, werd aangetroffen. Waren het slaven of huisbedienden? De vader werd in de buik getroffen door een groot projectiel, moeder probeert haar oudste kindje te beschermen, terwijl baby schijnbaar rustig slaapt. Vervolg pagina 35

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234