Donderdag 01/10/2020

Politieke porno

Wat de Dark Knight-filmtrilogie in de Batman-franchise zo verslavend maakt, is de politieke sublaag in de verhalen. En net als in pornografie wordt die betekenislaag niet subtiel maar juist expliciet aangebracht.

Natuurlijk zijn de Dark Knight-films - de drie Batman-films van regisseur Christopher Nolan, die nu net in een dvd- en blu-raybox verzameld zijn - eerst en vooral intelligente actiefilms, waarschijnlijk van het beste wat Hollywood in dit blockbustergenre te bieden heeft. Nadat de nimmer subtiele Joel Schumacher Batman definitief verstikt leek te hebben in platte popcorn, wekte Nolan de gevleugelde superheld in 2005 weer tot leven met Batman Begins, een reboot waarin de saga weer naar het begin terugkeert. Nolan voegt in zijn trilogie - Batman Begins (2005), meesterwerk The Dark Knight (2008) en The Dark Knight Rises (2012) - sluw een snuifje toe van de andere franchises die een divers publiek begeesteren: de esoterische magie die Bruce Wayne (Christian Bale) naar het Verre Oosten voert, doet denken aan Lord of the Rings, de technologische hocus pocus van techneut Fox (Morgan Freeman) is dan weer een referentie aan Q bij James Bond.

Wat Batman in de Dark Knight-versie evenwel uitzonderlijk maakt - en ook uitzonderlijk aantrekkelijk voor een publiek dat de jeugdpuistjes al voorbij is - is dat de superheld zelf als een ambigue en kwetsbare mens wordt neergezet. Daar komt bij dat hij ook nog eens geplaatst wordt in een al even dubbelzinnige wereld, waar de grenzen tussen goed en kwaad niet meer zo eenvoudig te trekken zijn. Geen toeval: Batman Begins is uitgebracht in het eerste jaar van de tweede ambtstermijn van president George W. Bush.

Uitzuipkroeg

De cynische, antipolitieke kijk van spraakmakend Amerika toen - nadat Bush zijn verkiezingsoverwinning zowat was gaan stelen bij het Hooggerechtshof - is ook die van Batman Begins. In een scène waarin Bruce Wayne voor het eerst de confrontatie aangaat met de maffiabaas van Gotham City, laat die hem rondkijken in zijn uitzuipkroeg: aan elk tafeltje zit wel een politicus, een rechter of een politiechef te smoezen. Niet alle politiek is rot, maar, zoals Harvey 'Two-Face' Dent ons in vervolgfilm The Dark Knight leert: het kan ook geen kwaad politici te wantrouwen.

Gotham City is niet langer een conservatief symbool voor de stad als oord van verderf, maar een metafoor voor de VS als oorlogsmoe land dat zijn moreel kompas ziet doldraaien. Batman Begins zet mee de trend van een reeks actiethrillers waarin Amerika, en met name Washington, plots afgebeeld wordt als een grimmige samenleving op de rand van de afgrond. Van de Bushiaanse remake van The Manchurian Candidate (2004) over de Robert Redford-thriller Lions for Lambs (2007), de politieke mediathriller State of Play (2009) tot het huidige Brad Pitt-vehikel Killing Them Softly: het gekantelde zelfbeeld van de Amerikaan keert vaak terug in de filmfictie van de voorbije 10 jaar.

Ronduit visionair is deze Batman-reeks in haar economische toonzetting. Al in 2005, terwijl de financiële bubbel zich nog aan het opblazen is, wordt het kapitalisme in Batman Begins - met de beursgang van Wayne Enterprises als onderdeel van een boos complot - getoond als het kwade oog van de samenleving. Zelfs letterlijk: "Ik gaf jullie economie", verklapt ultiem booswicht Ra's al Gul zijn recept voor de ondergang van Gotham City. Bedoeld wordt: ieder schaart voor het zijne, en om zoveel mogelijk te hebben, bijt de mens zijn medemens gretig de strot af.

Riskant populisme

Die antikapitalistische laag komt pas echt aan de oppervlakte in deel drie, The Dark Knight Rises, uitgebracht in volle financieel-economische crisis. Superschurk Bane zet zijn ultieme aanval in op Gotham City met een overval op de beurs, een beeld dat onwillekeurig referenties oproept aan Occupy Wall Street. Zeker omdat Bane - we proberen niet alles te verraden - zijn verzet letterlijk ondergronds organiseert. Ook de vervanging door diezelfde Bane van de bestaande instellingen door manipuleerbare volksgerichten laat zich bekijken als een commentaar op de opkomst, linksom en rechtsom, van een riskant populisme. Je hoeft - en dat is best prettig - heus niet doorgestudeerd te hebben in de politicologie om die betekenislagen te vatten, ze kijken je aan in je gezicht, even expliciet als porno.

Maar wacht eens even... Als dat revolutionaire antikapitalisme aan de kwade zijde wordt gezet, betekent dat dan niet dat Batman toch weer de ultieme verdediger is van de gevestigde orde? Een preciezere omschrijving van waar Batman voor staat, is nodig. Zijn wereldbeeld is utopisch - The Dark Knight is een geloofsbelijdenis in de maakbare samenleving -, maar niet revolutionair. Het is geen toeval dat de Occupy'ers als identiteitskenmerk niet het masker van Batman kozen maar het Guy Fawkesmasker uit de veel anarchistischer geïnspireerde film V for Vendetta (2005).

Batman is geen oproerkraaier. Om zijn plannen te laten slagen, zoekt hij actief bondgenootschappen met de goede krachten in de samenleving: de eerlijke flik, de ambitieuze politicus, de rechtschapen procureur. In een sleuteldialoog in het eerste filmdeel, die Bruce Wayne tot een beginnende Batman zal vormen, leert miljardairswees Wayne het verschil kennen tussen wraak en rechtvaardigheid.

Batman, die overigens uit principe nooit eigenhandig een mens vermoordt, en hoogstens een nekwerveltje breekt, beseft dat hij niet als enige die rechtvaardigheid in pacht heeft. Het plaatst hem buiten het rijtje traditionelere oog-om-oog-vigilantes, van Charles 'Death Wish' Bronson over Clint 'Dirty Harry' Eastwood tot Sylvester 'Rambo' Stallone. Batman wil de maatschappij niet omverwerpen, hij wil ze met een duwtje - nu ja, een explosieve por - weer op het spoor krijgen. In The Dark Knight is de burgersamenleving kwetsbaar en breekbaar, maar niet terminaal verdorven. Het blijft wel een Hollywoodblockbuster, natuurlijk.

De drie films vormen samen een afgerond verhaal, weliswaar met een open einde, dat dan wel door een nieuw team moet ingevuld worden, want Nolan kondigde eerder dit jaar aan dat zijn missie vervuld is. Dat is geen woord te veel gezegd. Met zijn passage in Gotham City heeft Christopher Nolan niet alleen het aangezicht van Batman voorgoed veranderd, hij zette meteen ook een nieuw paradigma neer voor de superheldfilm. Het naïeve vooruitgangsgeloof van de eenzame strijder die het kwaad overwint, is vervangen door een menselijkere kijk op de held als feilbaar en getormenteerd wezen in de schemerzone tussen goed en kwaad.

Na Batman kreeg deze zomer ook Spider-Man een nieuw filmleven, volgend jaar is het de beurt aan Superman. Zoals James Bond na de koude oorlog wakker werd in en complexe nieuwe wereld, zijn nu ook de superhelden het tijdsgewricht binnengestapt waarin het Kwaad geen eenduidig monster meer is, maar een systeem waarin politiek en economie verweven zitten. Welkom in de 21ste eeuw.

The Dark Knight Trilogy is uit bij Warner Bros op dvd en blu-ray, in een box met bonusmateriaal en een making of-fotoboekje. 40 euro (dvd) en 50 euro(blu-ray).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234