Maandag 25/10/2021

Politieke onrust in Florence stimuleerde de kunst

Leonardo da Vinci, Sandro Botticelli en Filippino Lippi behoren tot de grootste kunstenaars van de vijftiende eeuw. Niet toevallig waren ze in tweede helft van de eeuw in Florence werkzaam, op dat moment een toonaangevend artistiek centrum in Europa. Toen Lorenzo de Medici vanaf 1470 zijn macht in de republiek probeerde te consolideren, beschouwde hij de cultivering van de plastische kunsten meteen als een subtiel instrument. De expositie 'Renaissance Florence' in de National Gallery belicht de kunstproductie tijdens het woelige decennium 1470-1480.

De expositie toont behalve schilderijen en vele tekeningen ook gravures, goudsmeedkunst, verluchte manuscripten, medaillons en beeldjes in marmer, brons en klei. Al deze prachtige stukken werden vervaardigd terwijl het buiten de muren van het atelier bijzonder onrustig was in Florence. Precies die politieke onzekerheid in de periode 1470-1480 droeg bij tot de bloei van de kunsten. De Medici's waren in de vijftiende eeuw een invloedrijke Florentijnse bankiersfamilie met belangen in heel Europa. Na het overlijden van zijn vader in 1469 nam de twintigjarige Lorenzo de Medici de scepter over, maar zijn leiderschap werd aan het wankelen gebracht door intriges, gekonkel en zelfs moordaanslagen. In 1478 werd zijn broer Guiliano vermoord en Lorenzo zelf ontsnapte ternauwernood, met een steekwonde in de nek, uit de handen van zijn Florentijnse vijanden. De samenzwering van de rivalen van Lorenzo werd aangevoerd door Jacopo Pazzi, lid van een patriciërsfamilie die door de dominantie van de Medici op een zijspoor dreigde te belanden, die op de steun van Paus Sixtus IV kon rekenen. (Ook de koning van Napels trachtte Lorenzo de Medici kort daarna als hoofd van de republiek Florence ten val te brengen.) Na de aanslag werden de meeste Pazzi-samenzweerders opgeknoopt. Een tekening van Leonardo da Vinci van de aan een koord bungelende Bernardo Bandini de Baroncelli getuigt van deze executies. De tekening maakt geen deel uit van de expositie in Londen, die begint met een portret van Guiliano de Medici van de hand van Botticelli. De treurige tortelduif die op de voorgrond is geschilderd alsof ze op de rand van de lijst zit, zou erop wijzen dat het paneel na de dood van Guiliano is ontstaan. Voorts worden in de eerste zaal ook bronzen medailles getoond die de Pazzi-samenzwering herdenken. Lorenzo had vanaf 1470 een netwerk van contacten met invloedrijke Italiaanse families rond zich uitgebouwd. Als centrale figuur kon hij zijn invloed laten gelden, onder meer als koppelaar van zonen en dochters uit de bevriende geslachten. De opdrachten aan kunstenaars waren een subtiele manier om aan zijn autoriteit luister te geven, zonder evenwel als een despoot te worden beschouwd. 'Il Magnifico', zoals de kunstlievende Lorenzo werd genoemd, bestelde zowel kunstwerken voor de publieke plaatsen, zoals kerken, als voor zijn eigen paleis. Lorenzo verzamelde ook antieke kunst en werd daarin gevolgd door andere welvarende families. Zoals blijkt uit de expositie oefenden de antieke schoonheidsidealen ook invloed uit op de kunst zelf, wat tot uiting komt in de afbeelding van het harmonisch, naakte, en meestal mannelijke lichaam.

De smaak van Lorenzo de Medici was toonaangevend voor de verwante rijke families in Florence, wat de bevoorrechte kunstenaarsateliers tot grote bloei bracht. Andrea del Verrecchio, de gebroeders Antonio en Piero del Pollaiulo en natuurlijk Sandro Botticelli waren de belangrijkste leveranciers van schilderijen en sculpturen in de periode 1470-1480. Hun gevarieerde productie in dat decennium vormt dan ook het onderwerp van de tentoonstelling. In hun drukke ateliers werkten leerlingen die later beroemde meesters zouden worden zoals Filippino Lippi en Leonardo da Vinci. De talrijke tekeningen van Leonardo springen er op deze expositie trouwens duidelijk uit door hun ongekunstelde levendigheid en fantasie. Het atelier van Verrocchio, waar Leonardo werkzaam was, kreeg vooral opdrachten voor kunstwerken in metaal. Verrecchio delegeerde veel van zijn opdrachten aan de kunstenaars die in zijn ateliers werkten. Zo wordt vaak aangenomen dat een van de twee engelen in terracotta uit Verrocchio's atelier, die door het Louvre werden uitgeleend, van de hand van Leonardo is.

Wat de schilderijen aangaat, vormen de werken van Lippi en Botticelli de hoogtepunten van Renaissance Florence. Het beroemde schilderij De geboorte van Venus, dat Botticcelli eveneens in opdracht van de Medici borstelde, hangt hier evenwel niet. Het dateert immers van 1485. (EB)

Renaissance Florence, The Art of the 1470s, loopt nog tot 16 januari in de Sainsbury Wing van de National Gallery. Dagelijks geopend van 10 tot 18 uur (woensdag tot 22 uur). Toegang: 6 pond (390 frank), woensdag na 19 uur 4 pond.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234