Woensdag 20/10/2021

Politiek bemoeit zich in theater Boedapest

Angels in America is een onwaarschijnlijke hit in het Hongaarse Nationaal Theater. De artistiek directeur speelt er zelf de hoofdrol in: die van een homo die aan aids lijdt. Maar hij moet weg van de rechtse regering. Jonathan Levi

Teken een driehoek op de kaart van Boedapest. In één hoek, bovenop de Millenniumzuil op het Heldenplein, verrijst een engel. Een paar kilometer verderop is de top van de driehoek, gebouwd als een boot die op het punt staat de Donau in te varen, het Hongaarse Nationaal Theater.

Het is daar dat het stuk Angels in America, geschreven door Pulitzerprijswinnaar Tony Kushner, elke avond volle zalen oogst. De ster en de drijvende kracht achter het stuk is de artistieke directeur van het Nationaal Theater, Robert Alfoldi. Elke avond geeft het normalerwijs gereserveerde Hongaarse publiek Alfoldi een staande ovatie voor zijn vertolking van de door aids getroffen held, die de ziekte, het isolement en zelfs het bezoek van een heuse engel overleeft - die niet toevallig heel hard lijkt op die op de Millenniumzuil.

Hoewel het toneelstuk, met zijn vele verwijzingen naar het Reagantijdperk in de VS, twintig jaar geleden al in première op Broadway ging, is het wellicht het grootste succes aller tijden in de Hongaarse theatergeschiedenis. Het is nu al uitverkocht tot en met juni, en tickets zijn heel gegeerd op de zwarte markt. En toch. Op 1 juli wordt Alfoldi vervangen als artistiek directeur, door een man die gezworen heeft dat hij de Hongaarse wortels van het theater zal herstellen en van de cultuurtempel 'een gewijde plaats' gaat maken.

Homoseksualiteit

De verklaring voor zowel het doorslaande succes van het toneelstuk als de afzetting van Alfoldi is te vinden op de derde hoek van de driehoek, waar het sierlijke parlement negentiende-eeuwse Oostenrijks-Hongaarse grandeur in de Donau druppelt.

Sinds de verkiezing van premier Viktor Orban, twee jaar geleden, nemen parlementsleden Alfoldi regelmatig op de korrel om zijn politieke standpunten en zijn homoseksualiteit en eisen ze zijn ontslag. Boedapest heeft veel weg van Angels in America, waarin twee scènes zich vaak simultaan afspelen en in elkaar overlopen: de politiek loopt over op de scène en acteurs trekken de aandacht weg van de politici.

Angels in America is opgesplitst in twee delen. Millennium Approaches speelt zich af in 1985, toen aids gestaag de homoseksuele bevolking van New York decimeerde. Perestrojka gaat van start aan het hoopvolle eind van het decennium, wanneer medicijnen aidspatiënten verlosten van de doodstraf en de val van het communisme de Sovjet-Unie en Oost-Europa op weg zette richting democratie.

Rond die tijd riep de toen 26-jarige Orban, die een van de oprichters van de anticommunistische jongerenpartij Fidesz was, voor een massa van 250.000 mensen die zich toen rond de engel op het Heldenplein verzameld hadden, op tot een terugtrekking van Sovjettroepen uit Hongarije.

Negen jaar later werd hij eerste minister. Maar toen Fidesz de daaropvolgende verkiezingen verloor, zette hij de partij op een conservatiever koers. In 2010 behaalde Fidesz 52,3 procent van de stemmen, wat zich vertaalde in een tweederdemeerderheid in het parlement.

De Socialistische Partij was tweede, op de voet gevolgd door Jobbik, een extreem rechtse groepering die 17 procent van de stemmen in de wacht sleepte, grotendeels vanwege onvrede over de gang van zaken na 1989 en een eeuwenoude frustratie over de teloorgang van het Hongaarse rijk na WO I. Sinds haar oprichting in 2003 is Jobbik in verband gebracht met vele antisemitische, anti-Roma- en homofobe incidenten. In november vroeg een Jobbik-parlementslid, Marton Gyongyosi, een lijst op te stellen van Hongaarse parlements- en kabinetsleden van Joodse origine, want die vormden volgens hem "een nationaal veiligheidsrisico".

Handen afhakken

De pianist Andras Schiff, misschien wel de bekendste Hongaarse muzikant sinds Bartok en Kodaly én een Jood, verklaarde dat hij niet meer terug zal keren naar Hongarije zolang de huidige regering aan het bewind is. "Ze dreigden mijn handen af te hakken", zei hij onlangs in Londen.

Die angst heeft een voorgeschiedenis. Aan de Donau staat een monument dat er voor onwetenden uitziet als een paar tientallen schoenen die zijn achtergelaten door uitbundige zwemmers. Maar de Hongaren herinneren zich dat de Pijlkruisers, een Hongaarse militie, in 1944 duizenden Joden naar de oever van de Donau dreven, hen dwongen hun schoenen uit te doen en hen vervolgens doodschoten, waarna hun lichamen in het ijskoude water stortten. Het is geen toeval dat Jobbik-vlaggen en -autostickers de rode en witte strepen van de Pijlkruisers dragen.

Na de overwinning van 2010 slaagde de regering erin een nieuwe grondwet door het parlement te krijgen die controle over de staatsmedia grotendeels in de handen van de regering legt en die Hongarije definieert als een christelijke natie. Toen het Grondwettelijk Hof - opgericht als een onafhankelijk juridisch controleorgaan - zich daartegen verzette, keurden de parlementsleden van Fidesz gewoon een grondwettelijk amendement goed dat de onafhankelijkheid van het Hof beknotte.

"Stel u voor", zegt Balazs Denes, oud-directeur van de Hongaarse Burgerrechtenvereniging, dat president Obama het Hooggerechtshof zou willen wijzigen, gewoon door te zeggen: 'Er is enorm veel werk, laten we dertien rechters benoemen.' En hij zou ze aanwijzen. Dat soort dingen gebeurt hier zonder ernstig debat."

Balorige leerlingen

De Europese Unie, waarvan Hongarije in 2004 lid werd samen met zeven andere ex-communistische landen, heeft de plicht toe te zien op haar lidstaten. Maar zoals een leerkracht in een klaslokaal met 27 balorige leerlingen heeft de Unie weinig andere opties dan de leden op te roepen zich te houden aan een paar vage 'Europese waarden' als democratie en mensenrechten. Op welk moment de leerkracht een stout land uiteindelijk naar de directeur stuurt of zijn toelage inhoudt, is niet duidelijk.

"Toen de EU opgericht werd", zegt Denes, "dacht niemand dat er ooit een land zou zijn dat zich van de democratie zou afkeren." Verwijzend naar recente initiatieven van de Hongaarse regering: "Die schenden niet alleen de Europese waarden, maar gewoon elk rechtsbeginsel. De EU gedraagt zich als een tandeloze tijger."

Vorige maand gaf de regering de Tancsicsprijs, haar belangrijkste journalistieke onderscheiding, aan Ferenc Szaniszlo, presentator bij de regeringsgezinde zender Echo TV, die bekendstaat om zijn antisemitische uitbarstingen en neerbuigende opmerkingen over de geviseerde Roma.

Janos Petras, de zanger van Karpatia, die de hymne componeerde van de paramilitaire vleugel van Jobbik en daarin oproept tot een 'ongerepte natie' en de uitbreiding van de Hongaarse grenzen, kreeg ook een prijs. Hoewel protest ertoe leidde dat Szaniszlo zijn prijs teruggaf, blijft het gevoel leven dat Fidesz de Jobbik-aanhang aan het opvrijen is.

"Theater gaat langer mee," zei toneelschrijver Tony Kushner toen hij te horen kreeg over de productie in Boedapest, "spreekt meer mensen aan en overleeft de tijd beter als het niet alleen gemaakt wordt met het doel te provoceren." Zijn Angels in America was uiteindelijk nooit propaganda om aidsonderzoek beter te financieren of het Capitool wakker te schudden.

Maar de ovatie die het publiek in Boedapest Alfoldi en zijn collega's geeft is misschien toch minder een blijk van waardering voor het stuk en de acteerprestaties dan een uiting van politieke steun - op zoek naar engelen, waar dan ook, zelfs in het theater.

© The New York Times

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234