Dinsdag 19/01/2021

Poëtisch Zuid-Afrika

Zelfs als ze non-fictie schrijft, is de dichteres in de Zuid-Afrikaanse Antjie Krog nooit ver weg. 'Alles wat in taal is getransformeerd, is fictie', meent ze, en wie een nuchtere, goed gestructureerde analyse van tien jaar postapartheid had verwacht, komt dus bedrogen uit.

Antjie Krog

Een andere tongval

Oorspronkelijke titel: A Change of Tongue

Vertaald door Robert Dorsman

Contact, Amsterdam, 431 p., 29,90 euro.

Antjie Krog is ongetwijfeld een van Zuid-Afrika's beroemdste dichters, journalisten en schrijvers. Ze bracht met Een andere tongval een boek dat het midden houdt tussen fictie en realiteit en alle kanten uitwaaiert. Het staat, maar zo kennen we haar, vol met gedichten en wondermooie cursiefjes, over de meest uiteenlopende onderwerpen. Nu evoceert ze het leven van een wilg, dan schetst ze de laatste ogenblikken van een moeder met twee kinderen die zelfmoord pleegt.

In wezen gaat Een andere tongval over de transformatie van Zuid-Afrika, van een wegens zijn apartheidsbeleid internationaal geïsoleerde staat tot een zogenaamde regenboognatie met een president met wie iedereen op de foto wil. Krog gaat daarom terug naar haar geboortestad Kroonstad, een oord waar de Boere aan het begin van het nieuwe millennium een voor een hun boerderijen verkopen of verhuren. Waar de 'plakkerskampen' - zoals men de townships noemt - oprukken, blank en zwart nu samen schoolwedstrijden organiseren en waar veel blanken onderhand wedergeboren racisten zijn.

Terugkeren naar Kroonstad is tevens reizen naar Krogs jeugd. Naar de jongen in het blauw op wie ze verliefd was, de eerste bekroningen van haar gedichten, de essays en verhalen die haar moeder schreef en waar ze zelf uit geweerd wilde worden. Naar zelfgemaakte worst ook en het falende waterzuiveringssysteem van de stad. Het oude en het nieuwe Kroonstad zitten in elkaar vervlochten: de meisjesjaren komen in aparte, heel poëtische mini-hoofdstukjes in de derde persoon, die tussen haar latere ervaringen in worden geschoven.

Blanke en zwarte Zuid-Afrikanen moeten nu een nieuwe houding tegenover elkaar vinden, en dat lukt niet zomaar. "In 1994 was er de visie van een land waar iedereen beter zou zijn. Die visie is nu weg. De regering slaagt er niet in er de zwarten van te doordringen, laat staan de witten." En het gevolg is dat de blanken het gevoel hebben dat ze "alles moeten doen", terwijl de zwarten vinden dat de blanken "nog steeds alles manipuleren". Wanbeheer en corruptie zijn daarvan de gevolgen. "Ach, maak je over de corruptie geen zorgen", zegt iemand tegen Krog, "de zwarten stelen uit de kasse, de Boere uit de kluis waarvoor je de code moet kennen."

Een geslaagde transformatie veronderstelt niet alleen een nieuwe positionering, maar ook een andere manier van met elkaar omgaan, een andere tongval. Het Zuid-Afrikaans is de "taal die haar ziel haar bestaan gaf: gelittekend en besmet door zoveel schaamte en vernedering doordat hij zijn vermogen tot medelijden was kwijtgeraakt en meedogenloos regeerde. Maar in zijn pogingen een nieuw ritme te vinden in een nieuw land is de taal, zoals in de jaren van zijn ontstaan, kwetsbaar en broos geworden op de tongen van zij die hem spreken."

Zuid-Afrikanen zijn genoodzaakt hun land en samenleving opnieuw uit te vinden, en ze moeten zich ook een plek verwerven tussen de andere volkeren van het continent. Krog vertelt over haar eerste reis naar Mali. Ze voelt er zich aanvankelijk geenszins op haar gemak, maar tegen de tijd dat ze "haar koffers pakt, voelt ze zich lichtvoetig en loslijvig, met zichzelf in het reine en geworteld. Ze heeft geen ziel anders dan de ziel die ademt in de enorme schaduw van dit continent".

Krogs vragen en observaties in Mali zijn die van de onervaren reiziger. Maar dat stoort niet omdat er zoveel eerlijkheid uit spreekt. Dat laatste geldt overigens voor haar hele relaas. Als ze vertelt over het interview met Mandela bijvoorbeeld, hoe ze er als een spook uitzag omdat de grimeuses alleen make-up voor zwarten bij zich hadden, en dat Mandela haar helemaal niet aardig vond, wel integendeel. Of hoe ze zich overslaapt als ze zijn eerste toespraak bij de VN in New York verslaat, en wat een knoeiboel het wordt als ze voor de televisie een reportage moet maken in haar geboortestad. Een andere tongval heeft niet dezelfde verpletterende uitwerking op de lezer als De kleur van je hart (1998), maar wellicht heeft dat ook met het onderwerp van dat boek te maken. Getuigen voor de Waarheids- en Verzoeningscommissie komen nu eenmaal met bloedstollende verhalen. Tevens mist haar jongste boek de duidelijke rode draad van haar eerste non-fictiewerk. Maar de vele meesterlijk geschreven stukjes, de prachtige gedichten van haarzelf en anderen, de humor en liefde waarmee ze alles doet glanzen, maken dat meer dan goed.

Catherine Vuylsteke

Het boek staat vol met gedichten en wondermooie cursiefjes, over de meest uiteenlopende onderwerpen

Vanavond om 20 uur belichten Jos Geysels, Anna Luyten en David van Reybrouck de Zuid-Afrikaanse literatuur in

'Uitgelezen', het boekenprogramma van Vooruit en De Morgen. Moderator: Fien Sabbe (Balzaal Vooruit, Gent)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234