Vrijdag 07/05/2021

Opinie

Poetin voelde zich ongetwijfeld de 'star of the opera', al is het maar de vraag van welke

null Beeld EPA
Beeld EPA

Wim Coudenys doceert Russische en Europese geschiedenis en cultuur aan de KU Leuven. Recent verscheen van hem 'Het geheugen van Rusland. Een geschiedenis', over de manier waarop Rusland met zijn geschiedenis omgaat.

Op 4 december 2014 las de Russische president Poetin zijn jaarlijkse State of the Union voor de Gestelde lichamen in de imposante Sint-Joriszaal van het Kremlin. Zoals gebruikelijk ging zijn intrede gepaard met trompetgeschal en de aandoenlijke houterigheid van operettesoldaten - de restanten van een cavalerie-eenheid die in 1967 in het leven werd geroepen om te figureren in Bondartsjoeks film 'Oorlog en Vrede'.

De hele bedoening had overigens wel meer kenmerken van een Russisch muziekdrama, type Boris Godoenov. Net zoals deze opera van Moesorgski uit 1874 werd Poetins rede gekenmerkt door historische retoriek en dramatiek, een eenheid van tijd en ruimte, en... de nodige aanpassingen aan de noden van de tijd.

Boris Godoenov was tsaar van Rusland tijdens de Tijd der Troebelen (1598-1613), toen het land door een dynastieke crisis, economische rampspoed en (buitenlandse) interventies werd geteisterd. In de gelijknamige opera verliest Godoenov zijn geloofwaardigheid en gaat mee ten onder met zijn land. Het libretto ging terug op een toneelstuk van Aleksandr Poesjkin en het werk van de historicus Nikolaj Karamzin, die als geen ander benadrukte dat de autocratie de garantie vormde voor een sterk Rusland dat buitenlandse bedreigingen het hoofd kon bieden. In de proloog en de eerste twee bedrijven van de opera wordt deze gedachte met de nodige historische referenties en wierook benadrukt.

Gezonde conservatieve waarden

En laat dit nu precies de manier zijn waarop Poetin in zijn troonrede van wal stak: dat Rusland een dramatisch jaar achter de rug had, maar dat het soeverein en krachtdadig het hoofd geboden had aan de pogingen van het Westen om de duizendjarige tandem Rusland-Oekraïne uit elkaar te drijven. Waarbij hij fijntjes opmerkte dat de Krim de bakermat was van het Orthodoxe Rusland, want daar liet vorst Vladimir van Kiev (in het Oekraïens natuurlijk 'Volodomir') zich tot het christendom bekeren. En het sterke Rusland heeft die heilige plaats, het Russische equivalent van de Tempelberg, alsook het Oekraïense broedervolk, keer op keer met succes verdedigd: in het verleden tegen Hitler, die Rusland wou vernietigen en terugdringen tot achter de Oeral, en nu tegen de cynische Amerikanen en hun slappe, Europese slippendragers.

Naar analogie met het derde bedrijf van de opera bespeelde de Poetinrede de innerlijke roerselen van het Russische volk. Dat volk is een bron van gezonde "conservatieve waarden zoals patriotisme, respect voor de geschiedenis, tradities en de nationale cultuur". De president verwees daarbij uitdrukkelijk naar zijn grote inspiratiebron, de conservatieve (anticommunistische) ideoloog Ivan Iljin (1883-1954), die pleitte voor een 'derde weg' voor Rusland.

Die derde weg - en meteen zitten we in het vierde en laatste bedrijf van de opera - focust op de economische onafhankelijkheid, of in de woorden van Poetin: 'soevereiniteit', van Rusland. Meteen een oefening in de eenheid van tijd en ruimte zoals we die uit het klassieke drama kennen: de economische sancties bieden het land een kans om (selectief) autarkisch te worden. Rusland zal voortaan in zijn eigen levensonderhoud voorzien (letterlijk), waarbij de creativiteit van de jeugd op korte termijn de Russische afhankelijkheid van Westerse technologie zal verhelpen. De devaluatie van de roebel, een gevolg van de sancties, zal bovendien de export van Russische producten in de hand werken. Speciale economische ruimtes (ook op de Krim), amnestie voor gevlucht kapitaal, ongeacht de oorsprong (dat is veiliger in Rusland dan in het onbetrouwbare Westen), en een sterke prijscontrole (vooral in het militair-industrieel complex) moeten het vrije economische initiatief verder aanzwengelen.

Geen woord over interventies

Troonredes, net zoals operalibretto's, zijn echter even gewillig als het papier waarop ze geschreven worden: Poetin repte uiteraard met geen woord over de Russische interventies op de Krim en in Oost-Oekraïne, die respectievelijk herleid worden tot een legitieme volksraadpleging (het zelfbeschikkingsrecht der volkeren, weet je wel) en verzet tegen "een gewapende machtsovername, geweld en moorden". Poetin blies echter ook warm en koud tegelijk: de insinuaties over Westerse complotten die "al tientallen, zoniet honderden jaren" gesmeed worden "om Rusland in toom te houden" en waarbij zelfs niet teruggeschrikt wordt om het terrorisme in Tsjetsjenië aan te wakkeren, waren schering en inslag.

Toch benadrukte hij dat Rusland niet uit is op een nieuwe bewapeningswedloop of confrontatie met de rest van de wereld. En hij drukte de hoop uit dat "iedereen het feitelijke, echte Rusland, en niet het vertekende, valse beeld ervan zou zien". Alsof de Russische president hierin zelf geen aandeel zou hebben.

De Russische president voelde zich ongetwijfeld de "star of the opera", al is het maar de vraag van welke opera. Van Boris Godoenov circuleren immers meerdere versies, waarvan de originele, meest sombere (en historisch juiste) variant vooral in het Westen populair is. In Rusland geeft men de voorkeur aan de meer optimistische bewerking van Rimski-Korsakov. En met de recente beelden van een geïsoleerde Poetin tijdens de G20 in Australië in het achterhoofd waan je hem soms wel eens het... spook van de opera.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234