Woensdag 06/07/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

Poetin lijdt nederlaag op nederlaag, en dat is niet geruststellend

Oekraïense soldaten staan op wacht in Barvinkove, in het oosten van het land. Beeld AFP
Oekraïense soldaten staan op wacht in Barvinkove, in het oosten van het land.Beeld AFP

Na meer dan 50 dagen oorlog is de tussenbalans voor de aanstichter ervan tamelijk desastreus. Poetin kán zijn oorlog stoppen, maar de tekenen wijzen op verdere escalatie.

Arnout Brouwers

Het was een slechte week voor Vladimir Poetin. Zijn grootste politieke vriend in Oekraïne, de oligarch Medvedtsjoek, is opgepakt. Zijn belangrijkste oorlogsschip ter plaatse, de Moskva, is gezonken. Zijn buurland Finland zoekt, met Zweden, een veilig heenkomen in de NAVO.

De uitschakeling van de Moskva is een symbool van een tot dusver desastreus verlopen agressie-oorlog tegen een buurland waarvan de grootste zonde lijkt te zijn dat het nog bestaat. Het verlies van de kruiser is ook een militaire klap, zowel voor de verdediging van de Zwarte Zee-vloot als voor de ambitie Odessa in te nemen. En hoewel Moskou beweert dat de bemanning geëvacueerd is, zijn volgens alternatieve Russische bronnen veel van de 500 bemanningsleden omgekomen.

Poetin wil een groot-Rusland herstellen onder zijn leiderschap, maar zijn invasie lijkt meer op een doodskreet van het eeuwenoude Russische imperialisme. Als het doel was de NAVO tegen te houden, dan gebeurt het omgekeerde. Ook andere doelen - zoals de VS uit Europa verdrijven - en aannames - zoals de verdeeldheid en inertie van Europa - verkeren in hun tegendeel.

Russisch president Vladimir Poetin. Beeld ANP / EPA
Russisch president Vladimir Poetin.Beeld ANP / EPA

Verfoeide jaren negentig

De NAVO zal uitbreiden én zijn militaire presentie in het oosten fors opschroeven. Economisch dreigt voor Rusland een terugval naar de verfoeide jaren negentig (waar Poetin zijn volk ooit uit ‘verloste’), of erger. Binnenkort zullen de sancties echt voelbaar worden in Rusland. Maar ook elders in de wereld: VN-chef Guterres waarschuwt dat een vijfde van de wereldbevolking door de oorlog in hongersnood kan geraken.

Veelal onderschat is het voor Rusland strategische verlies van Duitsland. De Russisch-Duitse relatie was een informeel anker van de Europese ordening na de Koude Oorlog: een historische band die geen westerse bondgenoot kon breken en die gestut werd door Moskous instemming met de Duitse hereniging en de projectie van Duitse ‘oorlogsschuld’ op alleen Rusland (in plaats van op álle Sovjetvolken, inclusief Wit-Russen en Oekraïners).

Alleen Rusland kon deze band vernietigen - en daarin lijkt Poetin nu geslaagd. Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam, wijst erop dat de door kanselier Scholz aangekondigde ‘ommezwaai’ Duitsland wordt opgedrongen omdat de wereld veranderd is. “Het is een grote worsteling om er echt afstand van te nemen.” Maar zonder Poetins grootscheepse invasie zou dit nooit gebeurd zijn.

Zware wapens

Met de slag van Donbas voor de deur verliezen westerse landen geleidelijk hun schroom zware wapens te leveren. De wreedheden van Russische troepen - de moorden, martelingen, verkrachtingen - vergroten de druk ook op twijfelaars als Duitsland om met meer over de brug te komen. Tegelijk waarschuwt de Amerikaanse generaal b.d. Wesley Clark dat het niet genoeg is en dat zich “een moment van extreem gevaar voor Oekraïne en de NAVO” aandient.

Lees ook

‘Een enorme ommezwaai’: voor het eerst leveren de Verenigde Staten zware artillerie aan Oekraïne

En toen stuurde Kiev een berichtje: de Duitse president was niet welkom. ‘Dit vinden de Duitsers zwaar overdreven’

Is er een weg terug voor Poetin? Ook autocratische leiders calculeren de gevolgen van hun daden. Poetin zou de stekker uit de oorlog kunnen trekken. Dat grootmachten oorlogen kunnen verliezen, bewezen eerder al de VS en de Sovjet-Unie. Maar de kans dat Poetin zijn immense propaganda-apparaat inzet om de aftocht te blazen, is klein. “Historisch ressentiment blijft een van de sterkste en giftigste krachten in de geschiedenis”, merkte Clingendael-expert René Cuperus deze week op in een debat van de Atlantische Commissie. En kan de autocraat Poetin een verlies wel overleven?

Nucleair wapengekletter

Voorlopig zet hij in op escalatie. Het Russische ministerie van Defensie liet voor de Moskva zonk al weten meer ‘centra van besluitvorming’ te gaan aanvallen. Gisteren werd Kiev specifiek genoemd en aangevallen. Het Balticum wordt nucleair als de NAVO daar uitbreidt, zegt het Kremlin. Maar dat is al zo, luidde het antwoord: in het midden in de EU gelegen Russische Kaliningrad staan volgens het Westen al raketten die kunnen worden uitgerust met kernkoppen.

Het is verleidelijk om te concluderen dat het gebruik van geweld aan waarde inboet in het Kremlin nu het minder effectief blijkt te zijn dan werd gehoopt. Maar zo werkt het niet, betoogt veiligheidsexpert András Rácz in IP Quarterly: de oorlog ontneemt Rusland juist van alternatieve bronnen van invloed (zoals energie en prestige). “De toename van het gebruik van militaire macht voor politieke doelen is waarschijnlijk, inclusief nucleair wapengekletter.”

Poetin zei deze week door te zullen gaan tot ‘alle nobele doelen’, die van dag tot dag anders worden beschreven, behaald zijn. In de eerste vijftig dagen is Ruslands slagkracht - die sowieso niet ongelimiteerd is - zeker beperkt. Maar Rusland heeft de omvang en de wapens om bij tegenvallers te kunnen escaleren. Dat het verlies van de Moskva een grote klap is, was gisteren goed te zien op de Russische tv. Nu zint het Kremlin op wraak.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234