Donderdag 08/12/2022

InterviewRusland-expert Ria Laenen

‘Poetin kan simpelweg niet meer ontkennen dat heel veel mensen het land proberen te verlaten’

Terwijl het Oekraïense leger verder oprukt, kondigt Rusland feestelijk de annexatie van vier regio’s aan. Rusland-expert Ria Laenen (KU Leuven) ziet een draaiboek dat in 2014 ook al gebruikt werd. ‘Maar welke opofferingen wil de gewone Rus nog maken?’

Michiel Martin

‘Het volk heeft zijn keuze gemaakt, en die is eenduidig.” Met die woorden kondigde de Russische president Vladimir Poetin de officiële annexatie van de Oekraïense regio’s Donetsk, Loehansk, Zaporizja en Cherson aan, op een moment dat het Oekraïense leger de bezette stad Lyman in de Donetsk-regio volop aan het omsingelen is. De antwoord van Oekraïens president Volodymyr Zelensky liet niet lang op zich wachten: zijn land vraagt formeel het NAVO-lidmaatschap aan via een ‘versnelde procedure’.

De kans dat deze annexatie internationaal erkend wordt, lijkt onbestaande. Wat is de betekenis ervan?

“Poetin probeert iets als een voldongen feit te presenteren, terwijl het front in de praktijk nog volop beweegt. Zeker in de vier genoemde regio’s is er geen stabiele Russische controle. Toch stond het in de sterren geschreven dat dit soort speech er zou komen, heel snel na de referenda die Rusland organiseerde. Bij de Krim in 2014 zag je net hetzelfde.”

Welke lijnen vallen er te trekken met die gebeurtenis?

“De belangrijkste gelijkenis is dat het ook nu via een schijnreferendum is gegaan. Het draaiboek dat toen succesvol bleek, wordt opnieuw uitgerold. Niet enkel de snelheid van handelen, ook de locatie van de ceremonie: in een van die prachtige zalen in het Kremlin. De herinneringen die dat oproept aan het roemrijke verleden van de tsaren, hoort bij de impliciete boodschap die Poetin wil uitsturen.

“Nochtans is het grote verschil dat deze annexatie niet gedragen of toegejuicht wordt door het grootste deel van de Russische bevolking. In 2014 schoten de populariteitscijfers van Poetin de hoogte in na de annexatie, dat ligt nu anders. Op dat moment werden namelijk geen Russen gemobiliseerd naar het front. Die opoffering om het territorium uit te breiden wordt nu wel gevraagd. Bovendien zijn de argumenten van Rusland om claim te kunnen leggen veel minder vanzelfsprekend dan bij de Krim.”

Is dit een bewuste keuze voor verdere escalatie? Volgens de VN maakt deze annexatie vredesonderhandelingen moeilijker.

“Door het grondgebied te claimen, kunnen de gevechten daar beschouwd worden als gevechten op Russisch grondgebied. Dat is het argument bij uitstek: Poetin kan hier de mobilisatie mee verantwoorden en tegelijkertijd de escalatie met het Westen verder opdrijven.

“Al lagen de kaarten sowieso niet gunstig, beide landen geven blijk te willen doorgaan tot het bittere einde. Langs Russische zijde is die boodschap wel vooral vanuit het Kremlin gestuurd. Welke opofferingen de Russische burger nog wil maken, daar hebben we het raden naar.”

Deze week gaf Poetin toe dat er fouten zijn gebeurd bij de mobilisatie. Is dat een teken aan de wand?

“Het is vrij uniek dat hij een fout toegeeft, en al zeker dat hij die fout niet in andermans schoenen probeert te schuiven. Maar om daaruit af te leiden dat zijn positie aan het wankelen is, zou een brug te ver zijn. In eerste instantie kwam die reactie er omdat hij simpelweg niet kan ontkennen dat veel mensen het land proberen te verlaten.”

Aan het front zouden Russische soldaten zelf moeten instaan voor hun medische uitrusting, en tampons als knelbanden gebruiken. Wankelt het moreel?

Dat is al langer duidelijk. De huidige mobilisatie zal alleszins niks veranderen aan de bestaande logistieke problemen voor de Russen aan het front. Nu gaat hij nog eens mensen sturen die nóg minder goed voorbereid zijn, met de wintermaanden die eraan komen. Op dat vlak heeft de geschiedenis ons al vaak getoond dat barre omstandigheden een extra uitdaging kunnen zijn voor oorlogsvoering. Je zou bijna medelijden krijgen met de jonge, onervaren soldaten die nu uitgestuurd worden.”

Vooral de antiwesterse retoriek viel op in de speech. Hoe kijkt u naar het nieuwe sanctiepakket dat Europa voorbereidt?

“Het is begrijpelijk dat Europa dit als een verdere provocatie ziet, en behalve sancties beschikt de EU over weinig mogelijkheden. We weten echter dat die sancties niet van vandaag op morgen effect hebben. Het is trouwens ook niet omdat Rusland economisch de dieperik in gaat, dat het regime een andere koers gaat varen.”

Is het risico groter dat het draagvlak voor steun in het Westen wegsmelt?

“Het mes snijdt bij zulke sancties altijd langs twee kanten, daar zijn we in de beginfase misschien wat te naïef in geweest. Maar het is wel een belangrijk aspect in de komende maanden: hoe ver reikt de solidariteit tussen de Europese lidstaten, en blijft het voor de doorsnee Europese burger haalbaar?

“Dat is iets waar Poetin sterk op inspeelt, door bijvoorbeeld de nucleaire dreiging ter sprake te brengen. Dat doet alle alarmbellen in Europa afgaan. Poetin kan het zich veroorloven om radicaal tegen de bevolking in te gaan. Die luxe hebben westerse leiders niet.”

Moeten we de Russen die nu vluchten verwelkomen zoals Oekraïense vluchtelingen?

“Dat is een erg moeilijke vraag. Een officiële reden om asiel aan te vragen, is het ontvluchten van een dienstplicht alvast niet, en er is duidelijk een tweespalt hierover tussen de verschillende Europese landen. Als je Russen op geen enkele manier welkom heet, bestaat wel het gevaar dat de retoriek van Poetin verder aanslaat: ‘Het Westen heeft het op ons gemunt.’”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234