Maandag 18/11/2019

Poetin

Poetin is voor de NAVO nu grotere dreiging dan terreur

Vladimir Poetin. Beeld © AFP

De herverkiezing van Vladimir Poetin komende zondag staat al vast. Zijn Koude Oorlogsretoriek, het testen van nieuwe wapens en de vergiftiging van een dubbelspion zorgt voor toenemende onrust in het Brusselse NAVO-hoofdkwartier. De Russische president wordt er nu als grotere bedreiging gezien dan het internationaal terrorisme.

“Haar ogen stonden open, maar werden volledig wit. Er stond schuim op haar lippen. Zijn armen werden stijf en hij bleef voor zich uitstaren.”

De wandelaars die vorige week zondag Sergei Skripal en zijn dochter Yulia met vergiftigingsverschijnselen aantroffen op een zitbankje in het Britse Salisbury zijn dagen later nog altijd in shock, nu blijkt dat ze getuige waren van een dubbele moordaanslag met zenuwgas. Skripal was doelwit als ex-dubbelspion van de Russische militaire inlichtingendienst GROe, die in het Verenigd Koninkrijk woonde sinds 2010. Na vier jaar te zijn opgesloten voor spionage voor de Britten was hij in dat jaar geruild met gevangen Russische spionnen.

Inlichtingendienst MI6 verdenkt het Kremlin van de aanslag omdat alleen grootmachten over voorraden zenuwgas beschikken en de modus operandi grote gelijkenissen vertoont met de moord op Alexander Litvinenko, een gewezen Russische spion die in 2006 in ballingschap in Londen met een dosis radioactief polonium in zijn kopje thee werd vergiftigd door Russische agenten.

Tot de zaak-Litvinenko kende de jonge generatie zulke verhalen alleen maar uit spionagethrillers van John Le Carré, maar voor de Russische president Vladimir Poetin komen ze uit zijn handboek. Tot de val van de Muur was hij zelf KGB-spion in het Oost-Duitse Dresden en die voorgeschiedenis bepaalt ook vandaag nog zijn regeerstijl. Gifaanslagen waren een beproefd recept van de spionagediensten achter het IJzeren Gordijn, dat het Europese continent verdeelde in een westerse en een Sovjet-Russische invloedssfeer. Zo werd de Bulgaarse dissident Georgi Markov in 1978 op de Londense Waterloo Bridge vergiftigd met een paraplunaald.

Het uitschakelen van overlopers is vandaag niet de enige echo van de Koude Oorlog (1945-’89). Tijdens Poetins toespraak tot de natie, in het kader van zijn campagne voor zijn herverkiezing op 18 maart, prees hij veertig minuten lang zijn laatste nieuwe wapens aan – waaronder een kruisraket met nucleaire motor en kernkop. Afgelopen weekend werd nog een nieuwe hypersonische raket getest. Tussen 2011 en ’20 investeert Moskou liefst 28 miljard dollar (22,7 miljard euro) in de modernisering van hun kernwapenarsenaal. Van de weeromstuit ontwikkelt de VS nieuwe kernkoppen.

Tussen de grootmachten is een nieuwe wapenwedloop begonnen. Ook de NAVO blijft niet toekijken aan de zijlijn. Alle bondgenoten van de militaire westerse alliantie werden, sinds Poetin in ’14 de Krim annexeerde, het al eens om hun defensie-uitgaven te verhogen en arsenalen te moderniseren. Door Poetins recente dreigementen worden ze door de NAVO-secretaris-generaal, Jens Stoltenberg, meer dan ooit tot spoed aangemaand.

Stoltenberg bezorgd

Als we Stoltenberg recent ontmoeten tijdens een gespreksronde met Europese journalisten zegt hij met gemengde gevoelens naar de toekomst te kijken. Wanneer het trans-Atlantische defensiebondgenootschap van Europa en Noord-Amerika later deze maand verhuist naar zijn gloednieuw gebouw langs de A201 naar Brussels Airport zal dat alleen voor de groepsfoto met de brede glimlach zijn.

“Het goede nieuws is dat we vooruitgang maken," zegt de Noorse sociaal-democraat, “maar er is nog een lange weg te gaan. IIk juich toe dat de defensiebesparingen eindelijk zijn gestopt. We evolueren naar de 2 procent van ons bbp die we vier jaar geleden tegen 2024 aan defensie beloofden uit te geven. Acht bondgenoten doen dit nu al.”

Jens Stoltenberg. Beeld AFP

Het slechte nieuws is volgens Stoltenberg dat de uitgaven van de 20 anderen “niet snel genoeg” gaan. Zoals het er nu voor staat halen zelfs 13 landen de 2 procent niet binnen de vooropgestelde zes jaar, waaronder Duitsland en België – dat pas tegen 2030 1,3 procent zou bereiken. Dat zorgde al voor wrevel bij lidstaten die bovenmatig betalen, zoals de VS, maar nu ook voor openlijke ongerustheid bij de militaire strategen die vrezen dat de NAVO onvoldoende voorbereid is als Poetin na de Krim nog meer gewelddadige schaakbewegingen in petto heeft.

Voor de NAVO is daarom voor het eerst sinds 2001 niet langer het terrorisme maar de militaire expansiedrift van het Kremlin dé prioriteit.

“De conventionele en nucleaire dreigingen vanuit Rusland zijn de grootste uitdaging voor de veiligheid van het bondgenootschap en zijn ook niet minder relevant dan tijdens de Koude Oorlog”, vertelt een NAVO-analist. “De dreiging vanuit Moskou is al hybride, door permanente cyberaanvallen en desinformatiecampagnes tegen veel NAVO-lidstaten in pogingen om de publieke opinie te verdelen of verkiezingsprocessen te beïnvloeden." 

Naast klassieke media zoals Russia Today en Sputnik gebruiken ze hiervoor op sociale massamedia ook trollen en botnets. "Deze trend is zo zorgwekkend voor de NAVO dat we hier op ons hoofdkwartier een speciale eenheid voor hybride dreiging hebben opgericht. Het is in ons belang om te weten welke krachten aan het werk zijn om de solidariteit van onze alliantie te ondermijnen.”

Roeski Mir

De Baltische EU- en NAVO-lidstaten – Letland, Estland en Litouwen – voelen zich door hun ligging naast Rusland en Wit-Rusland het kwetsbaarst voor destabilisering vanuit Moskou. Een Letse NAVO-diplomaat wijst ons op het wapentuig dat de Russen samenbrengen nabij de grens: “Rusland zou geen vredelievender grens mogen hebben dan deze met ons, maar toch....Op vijftien kilometer van onze grens bouwden ze een basis met de modernste wapens, waaronder aanvalshelikopters. In hun enclave Kaliningrad (omringd door Litouwen, MR) worden Iskander-raketten met kernkoppen samengebracht en de modernste S-400-luchtafweer. Om welke reden?”

Een Litouwse NAVO-diplomaat vreest dat Poetin erop uit is om de invloedssfeer van de Sovjet-Unie desnoods met geweld te herstellen, en dat de Baltische staten zijn volgende doel zijn. “Wij zijn uitermate bezorgd dat Rusland na zijn eerdere aanvallen op Tsjetsjenië, Georgië en Oekraïne niet zal ophouden”, zegt ze bezorgd.

Poetins retoriek doet weinig goeds vermoeden. Van het herstel van de Sovjet-Unie-invloedssfeer maakte hij een ideologie die ook in deze herverkiezingscampagne werd gepropageerd: ‘Roesski Mir’ of de ‘Russische wereld’.

"Roesski Mir kan en moet allen verenigen voor wie het Russische woord en de Russische cultuur kostbaar zijn, waar ze ook wonen, in Rusland of buiten zijn grenzen", zei Poetin al in 2006 in Sint-Petersburg. 

Aanvankelijk maakte Europa zich geen zorgen over deze weliswaar grootsprakerige, maar ogenschijnlijk culturele, ambitie. Tot Poetin het begrip ook begon te vermelden in zijn overwinningsredes na de verovering van de Krim in maart 2014. Toen werd duidelijk dat hij geweld niet zou schuwen om zijn groot-Russische gedachte waar te maken.

Een portret van Poetin op een muur in de Krim. Beeld AFP

Onafhankelijk Rusland-kenner Hubert Smeets, van de Nederlandse website Raam op Rusland, waarschuwde in een recent artikel dat Roesski Mir zich niet beperkt tot Oekraïne. “Het blikveld van het Kremlin is breder”, schreef hij. “Bijna de hele voormalige Sovjet-Unie ligt praktisch in zijn vizier. In theorie strekt de Roesski Mir zich zelfs uit tot alle Russischtaligen waar ook ter wereld. Het Kremlin bepaalt of Russen bij Rusland horen. Niet omgekeerd.”

De Russischtaligen in de Baltische staten worden nadrukkelijk het hof gemaakt door de Kremlin-propagandakanalen. En opgezet tegen de NAVO, in de ogen van Moskou de grootste bedreiging. Voorafgaand aan de komst van Duitse soldaten in Litouwen werd volgens de hybride dreigingseenheid van de NAVO door Russische 'trollen' op internet het fake news verspreid dat een Duitse militair er een meisje had verkracht, in de hoop de lokale bevolking op te zetten tegen de alliantie.

Verkeersdrempel

Omdat de Krim-annexatie gebeurde na een infiltratie onder etnische Russen, tijdens een militaire oefening als schijnmanoeuvre aan de andere kant van de grens, bekijkt de NAVO nu argwanend nieuwe Russische troepenbewegingen nabij de EU. Zo oefenden de Russen vorig jaar tijdens de ZAPAD-oefening een aanval op de Baltische staten en Polen die escaleerde in een oorlog met de NAVO.

De Russen rapporteerden dat er maar 12.000 soldaten aan deelnamen. De NAVO telde 60 tot 100.000 man. Dit jaar plant Poetin een nog grotere oefening. Aan VOSTOK gaan in augustus strijdkrachten uit het oostelijke, centrale en noordelijke militaire district deelnemen.

“In de Russische visie," zegt de NAVO-analist, “kan een conflict lokaal beginnen en snel escaleren in een globaal conflict.”

Hans Binnendijk deelt deze zorg als we hem ontmoeten in Washington. Verbonden aan het Center for Transatlantic Relations van de John Hopkins University’s School of Advanced International Studies (SAIS) waarschuwt hij voor een rampscenario dat de NAVO kan verrassen.

“Mijn grootste vrees is een Russische aanval onder het mom van een grootschalige oefening, waarbij ze 70 tot 100.000 troepen inzetten tegenover 20 tot 30.000 geallieerde militairen in de Baltische staten”, zegt hij. “Dat zou ze weleens een redelijk snelle overwinning geven waarna ze de alliantie zouden proberen te verdelen met een vredesvoorstel of een nucleaire dreiging.”

Met zijn doemscenario staat Binnendijk niet alleen. Het volgt op een eerdere waarschuwing van de RAND-denktank, waarvoor hij ook werkt, die anderhalf jaar geleden al stelde dat de Russen in staat waren om binnen de drie dagen een corridor met de Russische enclave Kaliningrad te forceren en hoofdsteden als Riga en Tallinn te bereiken. Sindsdien stuurde de NAVO naar elke Baltische staat al een Battle Group (gevechtsgroepen van elk zo’n duizend man met pantservoertuigen), die ingebed zijn in lokale brigades. “Dat is iets, maar meer dan een verkeersdrempel zijn ze niet”, waarschuwt Binnendijk. “Een snelle flitsmacht krijgt de NAVO vervolgens wel op de been maar voor zij ter plaatse zijn zou dat weleens te lang kunnen duren. Europa heeft voor zijn grondtroepen een echt paraatheidsprobleem.”

Ook Belgische militairen ongerust

Belgische militairen delen deze ongerustheid. Ons land stuurt van september tot eind dit jaar een kleine gevechtseenheid van 230 manschappen naar Litouwen. Ze zullen deel uitmaken van de Duitse NAVO-flitsmacht, maar die is onvoldoende uitgerust, waarschuwde de Belgische majoor Rik Van Hoecke onlangs in het Belgisch Militair Tijdschrift van Defensie. “De speerpuntmacht van de NAVO in de Baltische staten kan weinig uitrichten tegenover een hybride, nabijgelegen vijand door een gebrek aan voldoende tactische mobiliteit, bescherming en vuurkracht”.

Van Hoecke voert aan dat de NAVO-troepen en hun lokale collega’s er geen partij zijn voor de vele tanks van de Russen. De NAVO heeft op papier wel een luchtoverwicht maar zelfs daar twijfelen analisten als Van Hoecke vandaag aan, omwille van “de sterke Russische luchtmiddelen en –afweerinstallaties in de regio".

Uit gedetailleerde oorlogssimulaties blijkt volgens Van Hoecke zelfs dat het zeer waarschijnlijke resultaat “een pijnlijke nederlaag en een fait accompli voor de Alliantie is die vervolgens tegenover een tegenstander met een defensief voordeel staat”.

Onberekenbaar avonturisme

Lang niet iedereen is overtuigd dat Poetin na zijn recente donderpreken de daad bij het woord zal voegen. Zo gelooft de Duitse militair strateeg Hannes Adomeit, van het Instituut voor Veiligheidsbeleid aan de Universiteit van Kiel, nooit dat Poetin zich aan een conflict met de NAVO zal wagen.

“Het Poetin-systeem kan gecatalogeerd worden als ‘charismatisch’ en heeft nood aan constante legitimatie met binnenlandse en buitenlandse beleidsoverwinningen, zoals de Krim-annexatie, maar die zou weleens uitzonderlijk kunnen blijken”, schrijft hij in een recent essay.

Adomeit wijst erop dat de uitputtende oorlogen in het oosten van Oekraïne en Syrië al weinig indruk maken op het Russische publiek. Een militaire invasie van de Baltische EU- en NAVO-leden zou in vergelijking daarmee “onberekenbaar avonturisme” zijn en dat staat haaks op de koele, berekende, logica van Poetin, voert hij aan. De strateeg denkt dat Poetin er vooral op uit is om de Baltische regio militair af te dreigen, en dat tot op het punt dat hun politici zich zelf inschikkelijker opstellen tegenover Moskou. “De dreiging van militaire interventie zou kunnen volstaan om de Baltische staten te bewegen tot beleid in Ruslands voordeel.”

Poetin schouwt zijn troepen tijdens een militaire parade. Beeld EPA

Toch nemen de NAVO en de EU maar beter het zekere voor het onzekere, betoogt Binnendijk in Washington. “De VS heeft verplichtingen in Azië, denk aan de problemen met China en Noord-Korea, en moet ook mee afrekenen met de chaos in het Midden-Oosten. Bij overbelasting van onze strijdkrachten elders is het niet ondenkbeeldig dat wij troepen moeten overplaatsen van Europa naar Azië, waardoor Europa nog kwetsbaarder zou worden. Als wij jullie wijzen op het belang om te voldoen aan jullie beloofde defensie-uitgaven, dan is dat dus niet alleen in het belang van de VS, maar vooral in jullie belang, zodat jullie in staat zijn om jullie eigen defensie te managen.”

NAVO-secretaris-generaal Stoltenberg zegt daarom voorstander te zijn van een sterkere EU-defensiesamenwerking, waar de Europese leiders eind vorig jaar hun schouders onder zetten, al deelt hij de visie van de Amerikanen dat dit complementair moet zijn en de NAVO-structuren niet kopieert.

“De EU kan Europa niet alleen beschermen”, waarschuwt Stoltenberg. “Na de brexit zal 80 procent van de defensie-uitgaven in de NAVO van bondgenoten komen die géén lid zijn van de unie. Kijk tegelijk naar de geografie. Het is moeilijk in te beelden dat de EU zich zou verdedigen tegen dreigingen van buitenaf zonder NAVO-leden als Noorwegen in het noorden, Turkije in het zuiden en de VS , Canada en het Verenigd Koninkrijk in het westen.”

Vladimir Poetin weet dat ook. Als meester van negentiende-eeuwse verdeel- en heerspolitiek probeert hij daarom elke vermeende zwakte van de alliantie uit te buiten, waarschuwt Koude Oorlogsveteraan Wolfgang Samuel (83), voor de Amerikaanse luchtmacht nog spionagepiloot geweest tijdens de wapenwedloop met de Sovjet-Unie. “De vraag die we sinds de Krim moeten stellen”, zegt hij na een rondleiding in het militair luchtvaartmuseum te Washington, “is:
what the heck zouden jullie vandaag doen als meneer Poetin plots duizend tanks naar Berlijn laat rollen?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234