Zaterdag 03/12/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

Poetin is het initiatief kwijt in Oekraïne. Hoe zal hij reageren?

De Russische president Vladimir Poetin in gesprek met de VN-ondersecretaris-generaal voor politieke en vredesopbouwzaken Rosemary DiCarlo tijdens de Shanghai Cooperation Organisation-top. Beeld AFP
De Russische president Vladimir Poetin in gesprek met de VN-ondersecretaris-generaal voor politieke en vredesopbouwzaken Rosemary DiCarlo tijdens de Shanghai Cooperation Organisation-top.Beeld AFP

Terwijl in de onlangs bevrijde gebieden in Oekraïne massagraven worden ontdekt, doemt de vraag op hoe president Poetin, de aanstichter van de oorlog, gaat reageren op de recente tegenslagen. Hij lijkt vooralsnog te kiezen voor conventionele escalatie.

Arnout Brouwers

Poetin kampt met tegenslag en strategische nederlagen op alle fronten. Een van de structurele oorzaken daarvan is een bekende kwaal in gestolde machtsstructuren: falend inschattingsvermogen.

Dat begon al met de foute aannames waarmee Poetin zijn grote invasie begon. Die pasten wel in Poetins ideologische raamwerk, maar leidden voor de Russen tot militaire catastrofes. Sindsdien blijven onderschatting van tegenstanders – Oekraïne, de VS en Europa – en overschatting van eigen kunnen hand in hand gaan. Democratieën begaan dit soort fouten trouwens ook, dat hebben de VS en Europese koloniale machten in het verleden genoeg bewezen. Maar zij hadden corrigerende mechanismes – open debat, verkiezingen – die Rusland ontbeert.

Na de eerste tegenslagen kwam er een tactische heroriëntatie op de Donbas, maar Poetins streven Oekraïne en het ‘naziregime’ op de knieën te krijgen, bleef waarschijnlijk intact. Inmiddels is de botsing tussen wens en realiteit zo groot geworden dat zelfs de vraag of dit nog beheersbaar is voor het Kremlin in beeld komt. Daarbij hoeft niemand zich rijk te rekenen: de fundamentele zwakte van het Sovjetbewind was veel Sovjetbestuurders al duidelijk in de jaren zestig, maar het systeem stortte pas een kwart eeuw later in.

Toen ook de snelle verovering van de Donbas de prullenbak in moest, werd het plan: ingraven en hopen dat Europa in de winter knakt en Kiev richting onderhandelingstafel duwt. Maar wie nu alle ‘fronten’ beziet, vindt voor Poetin weinig pluspunten.

Lees ook

Analyse: ‘Dit houdt Poetin geen drie jaar meer vol, zelfs geen twee’

Jonathan Holslag: ‘Volgens China zou het wel eens afgelopen kunnen zijn met Rusland als regionale mogendheid’

Volg alle recente ontwikkelingen in de oorlog in Oekraïne in onze liveblog

Wat er misgaat

In Oekraïne wreekt zich de diepe rot in de krijgsmacht, waarin misbruik regel is en de positie van de gewone militair hachelijk. Voeg daarbij de eindigheid van Russische voorraden, de slechte kwaliteit en slechte onderhoudsstaat van het materieel, en de ouderwetse bevelvoering, en het begint te dagen waarom Oekraïne het initiatief kon overnemen.

Aan het thuisfront kampt Poetin ook met dilemma’s: de steun voor de ‘speciale operatie’ is wel breed, maar niet diep. Als burgers directer zullen worden geraakt door de oorlog – door mobilisatie, werkloosheid of hoge prijzen – kan de ontevredenheid snel toenemen. En daar is Poetin altijd bang voor geweest. Energieopbrengsten houden de economie staande, maar de problemen die de sancties creëren zijn reëel. Rusland kondigde deze week een bezuiniging van 10 procent aan op overheidsuitgaven.

Ook aan het internationale front loopt niet alles naar wens voor Poetin. Europa lijdt ‘energiepijn’, maar laat zich nog niet uit elkaar spelen en keert zich snel af van Russische energie. Daarbij moest Poetin deze week ten overstaan van zijn grote bondgenoot publiekelijk erkennen dat er ook Chinese ‘zorgen’ zijn over de oorlog.

Wat zijn onder deze omstandigheden Poetins militaire opties in Oekraïne?

Een Oekraïense tank rijdt voorbij een voormalige Russische controlepost bij Izjoem. Beeld AP
Een Oekraïense tank rijdt voorbij een voormalige Russische controlepost bij Izjoem.Beeld AP

‘Met de hand op de rug’

Deze week weerklonken in de Doema oproepen om een algehele mobilisatie. Boze parlementariërs willen een eind aan de vernederingen. Nationalistische bloggers hekelen de stupiditeit van de generaals en dat er ‘met een hand op de rug’ wordt gevochten. Maar mobilisatie blijft een onaantrekkelijke optie, temeer daar de effecten ervan maanden op zich laten wachten, en dan nog beperkt zullen zijn, omdat ze de fundamentele problemen niet oplossen.

Nucleaire escalatie wellicht? Die variant figureert, na effectieve Russische dreigementen, ook in het Westen steeds als reden om geen tanks of gevechtsvliegtuigen aan Oekraïne te geven. Sommige veiligheidsexperts noemen dat westerse ‘zelf-afschrikking’. Zij achten de kans op inzet van een ‘klein’ kernwapen zeer klein, omdat Rusland zichzelf zo zeer kwetsbaar maakt voor de grote gevolgen en voor een tegenaanval. Het zal niet doorslaggevend zijn in de oorlog, maar Poetin en Rusland in één keer verheffen tot mondiale pariastatus. Conclusie: ermee dreigen is effectiever dan inzet.

Daarmee blijft er een optie over: escalatie met conventionele wapens. “Het is tijd de regels los te laten die Rusland zichzelf heeft opgelegd”, zei Doemalid Sergej Mironov deze week. “Rusland moet zich niet langer beperken tot militaire doelen.” Dat deed het land al niet, maar deze week was er een reeks beschietingen op civiele infrastructuur, zoals het elektriciteitsnetwerk. Nog zorgwekkender zijn de aanvallen op de dam bij Kryvi Rih, de geboorteplaats van Zelensky, waarmee gepoogd wordt een natuurramp te creëren.

Rusland kampt met een gebrek aan precisie- en andere types munitie, maar houdt voorlopig bommen en artillerie genoeg om door te gaan met de vernietiging van de Oekraïense economie en bevolking. Een brute tactiek, die de wil tot verzet van Oekraïners slechts versterkt, maar die de economie wel ernstig raakt. Met financiële gevolgen, waarvan Poetin hoopt dat het Westen die niet wil blijven dragen.

Verbrijzelde almacht

De grote vraag is hoe Poetins sterke wens zoveel mogelijk Oekraïens land op te slokken de confrontatie met alle tegenslagen en beperkende factoren op den duur doorstaat. Als er weinig te escaleren valt, kan de weg terug aantrekkelijker worden. Maar ziet Poetin kansen dat proces zelf, als leider van Rusland, te overleven?

Oorlogen kunnen trouwens ook eindigen als soldaten uit een kamp simpelweg ophouden met vechten. Er zijn signalen genoeg in die richting. Hoe het ook afloopt, het beeld van Poetins almacht is definitief verbrijzeld, in en buiten Rusland.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234