Vrijdag 09/06/2023

ReconstructieNatuurbrand

Plots riep een soldaat ‘Staak het vuren!’. Dit is het hele verhaal achter de grote brand in Brecht. En het is gruwelijk gênant

Het militair domein in Brecht op 23 april 2021. Beeld Gregory Van Gansen / Photo News
Het militair domein in Brecht op 23 april 2021.Beeld Gregory Van Gansen / Photo News

Op een zonnige ochtend in april 2021 begint een jonge luitenant met zijn peloton aan een schietoefening op het militair domein in Brecht. Ondanks het droge weer gebruikt hij licht ontvlambare kogels. Twee dagen later is bijna 600 hectare aan beschermde natuur in de as gelegd. Dinsdag verschijnt de luitenant voor de rechter. De Morgen reconstrueert op basis van het gerechtelijk dossier wat er die ochtend is misgelopen. En dat is onwaarschijnlijk veel.

Jeroen Van Horenbeek

Vrijdagochtend 23 april 2021. Bij de noodcentrale 112 Antwerpen komt om iets na 9 een telefoon binnen.

(Beller:) “Ja goeiedag, ik rij op de E19 en ik zie hier grote rookontwikkeling. Euh, ik denk op het Groot Schietveld in Wuustwezel (onverstaanbaar).”

(112:) “Goh euh? U rijdt op de E19 eh…”

(Beller:) “Ja alé, ik rij nu op de E19, maar ik heb er daarjuist naast gereden, maar volgens mij is het op het Groot Schietveld dat er iets in brand staat, kan het niet goed lokaliseren. Maar in ieder geval heel wat rookontwikkeling.”

(112:) “Het Groot Vliegwezen zegt u?”

(Beller:) “Nee, nee, nee, het Groot Schietveld in euh, Wuustwezel.”

(112:) “Het vliegveld… rookontwikkeling.”

(Beller:) “Nee, Schietveld.”

(112:) “Schietveld, excuses, ja. Ik heb een heel slechte lijn… Rookontwikkeling. Nee, geen probleem, we gaan de brandweer eens laten kijken.”

(Beller:) “Ja goed.”

(112:) “Dank u, daag.”

Op de ‘erekoer’ van de kazerne in Burcht, daar begint dit verhaal. Luitenant V., een twintiger van wie ook de vader en een grootvader in het leger dienden, wacht er ’s ochtends vroeg zijn collega’s op. Sinds kort is hij aangesteld als pelotonscommandant bij het 11de Bataljon Genie in Burcht. Hij staat er in voor de opleiding van nieuwe soldaten. Na hun basisvorming - leren lopen en luisteren, zeg maar - moeten die verder klaargestoomd worden. Leren schieten onder meer.

Eigenlijk wil luitenant V. gaan oefenen in Elsenborn, het legerkamp op de Hoge Venen waar het volgens de legenden tot in de zomer kan vriezen. Begin maart 2021 probeert hij er een schietstand te reserveren voor zijn peloton ‘leerlingen’, zijn eerste lichting, maar hij blijkt te laat. Helaas. Het is de eerste keer dat V. schietoefeningen moet organiseren. In zijn eigen opleiding heeft hij hier door corona maar één theorieles via Skype over gekregen. Normaal wordt er een hele week uitgetrokken op een schietstand om de procedure aan te leren. Hij moet het nu zelf uitzoeken.

Zijn zoektocht voert luitenant V. naar het Groot Schietveld, het militair domein gelegen tussen Brecht, Brasschaat en Wuustwezel waar al sinds de tijd van Leopold I kanongebulder weerklinkt. Navraag leert dat er schietstanden vrij zijn midden april. Perfect. Hij plant er drie dagen schietoefeningen in: op maandag 19 en woensdag 21 april met een SCAR, het nieuwe standaardgeweer van het leger. Op vrijdag 23 april met een Minimi, een licht machinegeweer.

In het gerechtelijk dossier wordt achteraf genoteerd dat er die vrijdagochtend, volgens een aantal verhoorde militairen, “een bijna weekend-sfeertje” hangt. De zon schijnt en de oefeningen eerder op de week zijn probleemloos verlopen. Vanuit Burcht, op de linkeroever van de Schelde, vertrekt luitenant V. rond 7 uur naar het Groot Schietveld. Eens het konvooi door de drukke Kennedytunnel is, lijkt het moeilijkste al achter de rug. Het wordt een mooie dag.

Groen

De hoofdingang van het Groot Schietveld is een laan met bomen die leidt naar het ‘Bureel veiligheid’. In het leger beter bekend als het ‘schootsbureel’. Wie de laan afrijdt, passeert eerst aan zijn rechterkant een groot bord.

Bovenaan het bord staat ‘Welkom op de schietstanden Groot Schietveld. Gelieve u eerst aan te melden op het Bureel veiligheid’. Onderaan staat ‘Brandstadium’ met ernaast een groen, geel of rood vierkant. Groen betekent dat alles normaal kan verlopen. Geel dat er voorzorgsmaatregelen nodig zijn door droogte. Rood dat schietoefeningen verboden zijn. Het Groot Schietveld is een militair domein maar ook een belangrijk natuurgebied, op de Kalmthoutse Heide na het grootste in de provincie Antwerpen. Het is de thuis van beschermde dier- en plantensoorten zoals de poelkikker.

Ook luitenant V. passeert het bord waarop het brandstadium aangeduid staat. En dat is die dag… groen. “Het brandstadium was op vrijdag 23/04/2021 groen; voor 19 en 21/04/2021 kan ik mij het me niet precies meer herinneren. Het feit dat de kleurcode op 23/04/2021 groen was, kan bevestigd worden door drie adjudanten die bij mij die dag in de auto zaten”, zal hij achteraf vertellen in zijn verhoor door de Federale Gerechtelijke Militaire Politie. Zijn getuigenis wordt inderdaad bevestigd door zijn adjudanten. Eén van hen heeft later op de dag ook een foto gemaakt van het bord.

Waarom die bewuste vrijdagochtend de ‘groene vlag’ uithangt, dat blijft tot op vandaag - twee jaar na datum - een raadsel. Op 23 april 2021 is het brandstadium namelijk al drie dagen geel, door de droogte. Zo staat het ook aangeduid op de website van het Groot Schietveld en aan het schootsbureel zelf, op twee plekken. Op een bordje voor de ingang en op een bordje in het lokaal waar bezoekers zich moeten aanmelden. Luitenant V. ziet dit over het hoofd als hij de schietschijven voor zijn oefeningen ophaalt in het bureel. Er is volgens hem ook niemand die hem hier attent op maakt.

Het militair domein in Brecht na de brand. Beeld BELGA
Het militair domein in Brecht na de brand.Beeld BELGA

Kogels

Wat luitenant V. wél wordt verteld in het schootsbureel is dat hij geen tracers mag gebruiken. Tracers zijn kogels die met behulp van strontium een lichtspoor trekken in de lucht, zodat je beter kan zien waar je schiet. Vanwege het droge weer van de laatste weken wordt V. afgeraden om met deze licht ontvlambare soort munitie te oefenen. Een van de medewerkers van het schootsbureel zal tijdens zijn verhoor zeggen: “(Mijn collega) D. is nog in mijn bureau gekomen met de woorden: ‘Chef, geen tracers?’ Ik bevestigde dit en het gegeven werd nogmaals meegedeeld aan luitenant V..”

Maar in tegenstelling tot wat men in het schootsbureel later zal claimen, heeft V. niet begrepen dat het verbod op tracers gekoppeld is aan code geel. Zijn adjudant B. evenmin. Uit diens verhoor: “Op uw vraag of de medewerkers van het schootsbureel dat één of twee keer ter sprake brachten dan wel meerdere keren - het gebruik van tracers dus - antwoord ik u dat dat voor mij eerder overkwam als een fait divers. Dit werd ons gezegd bij het verlaten van het bureel.”

Adjudant B. is ook de man die vrijdagmiddag met zijn smartphone een foto zal nemen van het bord aan de hoofdingang van het Groot Schietveld. Het bord dat code groen aangeeft. Van de politie krijgt hij achteraf de vraag of hij misschien eigenhandig het brandstadium heeft aangepast, om luitenant V. uit de nood te helpen. In een vlaag van loyauteit misschien? Hij ontkent formeel. Hoe zou hij dat moeten gedaan hebben, kaatst B. de bal terug. Maar ook sergeant D. van het schootsbureel zal altijd blijven volhouden dat “de bordjes overal (correct, red.) werden aangepast”.

Om het raadsel nog wat aan te dikken: in het gerechtelijk dossier zit een getuigenis van een militair die een dag eerder is komen schieten. Op donderdag. Hij is “100 procent zeker” dat het grote bord buiten toen code geel aangaf.

Alarm

Hoe dan ook: bij luitenant V. doet de waarschuwing over tracers geen alarmbellen afgaan. Meer zelfs: hij is in de veronderstelling dat de munitie die hij heeft meegebracht uit Burcht geen tracers bevat. Voor de zekerheid gaat hij wel nog eens kijken naar de munitiekistjes in zijn auto. “Op dat moment viel mijn oog niet op het feit dat het om tracers ging”, zal hij na afloop vertellen. Op de groene metalen kistjes ziet hij alleen ‘5.56mm link’ staan. Een opschrift dat aangeeft dat het om lange kogelbanden voor een machinegeweer gaat. De kistjes zijn verzegeld in Brecht. Hij opent ze niet.

Wat de onervaren luitenant V. niet weet, is dat de munitie voor een Minimi-machinegeweer altijd tracers bevat. Alleen wanneer op de bestelbon voor het munitiedepot uitdrukkelijk wordt vermeld dat de kogelbanden voor het wapen geen tracers mogen bevatten, worden ze zo klaargemaakt. Anders is het met. Zoals in dit geval. Iets wat V. zelf rond 8 uur achterhaalt, wanneer hij op de schietstand toekomt en de munitiekistjes worden geopend. “Ik kon de tracers onderscheiden van de klassieke munitie door de aanwezigheid van de rode kop”, zegt hij in zijn verhoor.

Een helikopter van het Nederlandse leger met een waterzak. Beeld BELGA
Een helikopter van het Nederlandse leger met een waterzak.Beeld BELGA

En nu? Nu volgt de fatale inschattingsfout. Na overleg met zijn adjudanten besluit luitenant V. om de oefening te beginnen mét tracers. Hij kiest ervoor om een eerste ‘golf’ van tien soldaten één keer te laten schieten met de licht ontvlambare kogels. Om niet te veel tijd te verliezen. Intussen is het aan de tweede golf om de tracers te verwijderen uit hun kogelbanden. V. redeneert - ten onrechte - dat het code groen is op het domein. Bovendien heeft het die nacht wat gedauwd en voelt de ondergrond vochtig aan. Links en rechts staat een plasje op het terrein. Alles lijkt veilig.

Sergeant H. zal tijdens zijn verhoor aan de politie zeggen: “Ik wist dat het al een tijdje droog en warm was geweest, waarop ik luitenant V. zei: ‘Hier zitten tracers op, is dat een probleem?’. Luitenant V. antwoordde me dat ze hem in het schootsbureel hadden aangeraden de tracers te verwijderen. Hij zei verder dat bij de eerste schietbeurt de tracers niet zouden worden verwijderd om geen tijd te verliezen. De eerste tien schutters kregen vervolgens hun munitie.”

Ook onder de soldaten vinden sommigen het vreemd om met tracers te schieten bij dit zonnige weer. Ze staan die ochtend allemaal in hemdsmouwen. Maar het besluit van hun meerdere in vraag stellen, dat doet niemand.

Rook

In ‘buien’ van drie à vijf patronen, zo begint het schieten rond half 9. Voor even toch. Na enkele minuten al wordt plots luid ‘staak het vuren!’ geroepen. Soldaten die op hun beurt staan te wachten merken een rookpluim op, zowat 400 meter van de schietstand. Luitenant V. belt naar het schootsbureel met de vraag of hij iemand veilig het terrein kan opsturen. Een handvol militairen gaat op onderzoek uit. Ze stellen al snel vast: waar rook is, is vuur.

Uit het verhoor van sergeant N.: “De rookpluim was geen rookpluim meer, er was een heuse brand ontstaan die we zelf niet meer konden blussen.” In enkele minuten tijd heeft de heide vlam gevat en is er een vuurcirkel van vijftig meter ontstaan. Daar kunnen de militairen weinig tegen beginnen. Ook al omdat ze maar één brandblusser en een paar houten planken die ze hebben aangetroffen op de schietstand bij zich hebben. Meer blijkt er niet voorhanden.

Uit het verhoor van soldaat D.V.: “Omdat ik als vrijwilliger bij een brandweerkorps toch wat ervaring heb, heb ik de zaak besproken met luitenant V.. Nadat we er zeker van waren dat alle oefeningen op het ganse schietveld waren stilgelegd, zijn we met een tiental militairen naar de impactzone gestapt. We hadden geen echt brandbestrijdingsmateriaal te onzer beschikking. Ik probeerde me te behelpen met een brandblusapparaat uit één van onze voertuigen.”

Paniek is er gek genoeg niet in die eerste momenten van wat één van de grootste natuurbranden sinds mensenheugenis zal worden. De situatie lijkt totaal niet verontrustend, zeggen betrokkenen achteraf. Terwijl luitenant V. en zijn peloton op de brandweer wachten, gaan ze door met het verwijderen van de tracers uit hun kogelbanden. Het idee is dat ze hun oefening straks gewoon kunnen hervatten. (Sinds 2011 is de lokale brandweer acht keer uitgerukt naar het Groot Schietveld.) Pas rond half 12 keert V. terug naar Burcht. Op dat moment is duidelijk: dit loopt fout.

Rond de middag stellen de opgetrommelde brandweerlui vast dat het vuur snel oprukt, met ‘dank’ aan een veranderlijke wind. Het helpt niet dat de bluswagen van het Groot Schietveld onbeschikbaar is in de beginfase van de brand, omdat hij voor onderhoud in de garage staat. Al wordt in het gerechtelijk dossier aangegeven dat die ene bluswagen, althans in dit geval, wellicht geen echt verschil gemaakt zou hebben. Dat de vlammenkloppers, grote bezems om vuur te doven, aan het schootsbureel worden bewaard en niet op de schietstanden zelf, blijkt ook niet ideaal.

Een fietser wordt wegwijs gemaakt. Beeld BELGA
Een fietser wordt wegwijs gemaakt.Beeld BELGA

Ramp

Om kwart voor 12 wordt het gemeentelijke rampenplan afgekondigd. Een uur later het provinciale. Helikopters van de politie en het Nederlands leger vliegen af en aan met waterzakken. De Civiele Bescherming komt met drones ter plaatse. Een aantal huizen in Brasschaat wordt bedreigd door het vuur. Ook verderop moeten bewoners vluchten.

In het gerechtelijk dossier zit een verslag van een majoor van Brandweerzone Rand, opgesteld zaterdagmiddag 24 april, als de brand op het militair domein na anderhalve dag dan toch onder controle is. “We hebben een blusoperatie gestart waarbij meerdere honderden hulpverleners betrokken zijn en onze brandweermannen regelmatig moeten vluchten voor het oprukkende vuur. Qua gekwetsten kan ik zeggen dat er alvast één fietser gekwetst is door de downwash van het blussen met een helikopter. Bij de brandweer is er ook een man gekwetst, een verzwikking of een spierscheur.”

Het vuur legt uiteindelijk zes kilometer af over het Groot Schietveld. 570 hectare natuur ligt in de as. 400 mensen worden geëvacueerd. De brandweer heeft voor tienduizenden euro’s kosten. De natuurschade wordt op ruim 5 miljoen euro geraamd. Ook de gemeenten Brecht en Wuustwezel hebben kosten, vooral voor de opvang van geëvacueerden. Zo schotelt frituur Onder den Toren een factuur van 284 euro voor. Hotel Dennenhof een van 5.209 euro.

Het militair domein in Brecht na de brand. Beeld BELGA
Het militair domein in Brecht na de brand.Beeld BELGA

Het is deze gepeperde rekening die de inzet vormt van een rechtszaak die mogelijk vandaag haar besluit zal kennen. Al snel na de brand wordt luitenant V. in beschuldiging gesteld van onopzettelijke brandstichting. Onder meer de gemeenten Brecht en Wuustwezel stellen zich burgerlijke partij. In de zomer 2022 komt de legerleiding tussenbeide. Op basis van een intern onderzoek besluit de generale staf dat V. niet zonder zonde is, maar dat er zoveel verzachtende omstandigheden in het spel zijn dat men hem niet kan laten opdraaien voor de rekening. Het leger zal de geldbuidel opentrekken.

De voorbije maanden zijn minnelijke schikkingen afgesloten met de gemeenten Brecht en Wuustwezel. Ook de lokale brandweerkorpsen zullen (deels) vergoed worden. Met het Vlaams Agentschap voor Natuur en Bos zijn nieuwe afspraken gemaakt over het beheer van het domein. Zo zijn er op de centrale weg uitwijkstroken aangelegd, zodat brandweerwagens elkaar kunnen kruisen. Er zijn extra brandgangen gemaakt en bestaande brandgangen zijn verbreed. Een duizendtal schapen mogen voortaan de heide begrazen van het leger.

De rechtszaak tegen luitenant V. zelf zal normaal vandaag vervallen. Al is het voor de formele beslissing misschien wachten tot mei.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234