Dinsdag 11/08/2020

interview

"Plots kunnen we alles genetisch veranderen"

Jennifer Doudna maakt kans op de Nobelprijs voor geneeskunde.Beeld BELGAIMAGE

Min of meer per toeval stuitte Jennifer Doudna op een eenvoudige manier om erfelijke eigenschappen bij levende wezens te herschrijven. Daarmee is de Amerikaanse biochemica een kansrijke kandidate voor de Nobelprijs. "Dit maakt zoveel nieuw onderzoek mogelijk."


Een van de grootste biomedische doorbraken aller tijden noemen ze het al. Sinds kort is het mogelijk om snel en precies de software van het leven, het DNA, te herprogrammeren. Grondlegster Jennifer Doudna, getipt voor de Nobelprijs en deze week kort in Nederland, voorziet een nieuwe wereld. Maar niet te snel, straks struikelen we over onze eigen voeten.

Mevrouw Doudna, het is komende maandag rond het middaguur. En uw telefoon gaat.

(Glimlacht van oor tot oor)

Iemand van de Nobelprijs voor de geneeskunde aan de lijn.

"Ik probeer er niet te veel aan te denken. Ik heb er toch geen controle over. En ik zeg tegen mezelf dat dit niet is waarom ik de wetenschap ben in gegaan."

U bent wel erg bescheiden. Iedereen verwacht dat de Nobelprijs volgende week wordt toegekend aan uw vinding, CRISPR-Cas9.

"Dat zegt iets over de spannende ontwikkelingen die gaande zijn. Het zijn bijzonder opwindende tijden. De mogelijkheid bestaat dat we in de nabije toekomst echt een enorme transformatie gaan zien, bijvoorbeeld in de behandeling van ziekten bij de mens."

Vier jaar geleden bracht Jennifer Doudna (52), biochemicus van de Berkeley-universiteit in Californië, een bom tot ontploffing in de wetenschap. Samen met haar Franse collega Emanuelle Charpentier was ze, min of meer toevallig, gestuit op een heilige graal van de biotechnologie. Een nieuwe, gemakkelijke manier om de erfelijke eigenschappen van levende wezens te herschrijven. Alsof je met de zoek-en-vervangfunctie van de tekstverwerker even wat woorden verandert in het receptenboek van het leven. Dat opent de deur naar een schatkamer van futuristische toepassingen, van op maat gemaakte bacteriën, planten en dieren tot immuuncellen die genetisch zijn geprogrammeerd om kanker aan te vallen.

En iedereen kan het. Waar genetische manipulatie tot dusver moeizaam en peperduur is en frustrerend vaak mislukt, brengt CRISPR-Cas9 - de onmogelijke naam is biochemisch jargon voor het enzym dat het werk doet - biotechnologie opeens binnen bereik van de gewone wetenschapper. Ook bij ons wordt de techniek al gebruikt.

Wat is uw favoriete toepassing tot nu toe?

"Ik zag pas een fantastisch onderzoeksvoorstel van een jonge onderzoekster die wil uitvogelen hoe tweebenigheid bij zoogdieren ontstaat. Ze wil de genetica van veldmuizen vergelijken met die van jerboa's, op twee poten huppende knaagdiertjes. Genetisch verschillen ze niet zo gek veel van elkaar. En het idee is om met CRISPR-Cas9 langzaam bij die muizen kleine genetische veranderingen te introduceren. Om te zien hoe ver moet je gaan voordat je tweebenigheid krijgt. Is dat niet cool?"

Ik had verwacht dat u een medische toepassing zou noemen.

"Ja, maar juist over die andere toepassingen, in fundamenteel onderzoek, horen we te weinig. Kijk, we hebben hier gereedschap waarmee je héél precies genetische veranderingen kunt aanbrengen, in welk organisme je maar wilt. Ik kan opeens - poef! - álles genetisch veranderen. Dat maakt zoveel onderzoek mogelijk!"

"Nadat we de techniek in 2012 voor het eerst beschreven, kreeg ik regelmatig enthousiaste mails van wetenschappers: hier, moet je kijken wat voor cools ik met CRISPR heb gedaan! Ik kreeg een prachtige foto van vlinders die met CRISPR zo waren veranderd dat ze andere patronen op hun vleugels hadden. Een andere studie ging over gistsoorten die ziektes verwekken. Die waren altijd verschrikkelijk moeilijk om te bestuderen. Maar met CRISPR lukte het opeens wel. Nu kunnen we die gist genetisch ontrafelen. Fascinerend!"

Wanneer en waar verwacht u dat patiënten er iets van gaan merken?

"Er zijn al drie klinische onderzoeken gaande in China en er is er een goedgekeurd in de VS. Daarbij wordt de techniek gebruikt om immuuncellen te herprogrammeren voor kankerbestrijding."

"Het grote obstakel is niet zozeer de techniek zelf, maar wel de bezorging. Hoe krijg je deze genbewerkende moleculen in weefsels? Daarom denk ik dat je de eerste toepassingen zult zien in bloedziekten, waarbij je cellen uit het lichaam kunt halen om ze te herprogrammeren, en in het oog, een ander weefsel waar je makkelijk bij kunt komen. Als derde toepassingsgebied denk ik aan de lever, een orgaan dat van nature moleculen opneemt. Dat maakt het misschien makkelijker om genbewerkende moleculen in de lever te krijgen."

"En op de langere termijn... Er zijn zo'n zevenduizend ziekten die worden veroorzaakt door een bekende, enkelvoudige mutatie in de genen. Dat zijn er heel veel. We zullen ze een voor een moeten aanpakken."

Toch was u vorig jaar initiatiefneemster voor een tijdelijk verbod op gebruik van de techniek om te sleutelen aan menselijke embryo's. Raar ergens: de wetenschapper die een rem wil op haar eigen techniek.

"Het gevaar is dat iemand de aandrang krijgt om als eerste een CRISPR-baby te maken, een baby met veranderde genetische eigenschappen. Dat zou de maatschappij danig in het verkeerde keelgat kunnen schieten. Zeker in de VS: wat zijn die wetenschappers allemaal aan het doen, laten we dit verbieden. Dat zou vreselijk zijn. We hebben hier een prachtig stuk gereedschap waar we fantastische dingen mee kunnen doen."

Jennifer Doudna.Beeld NYT

"Vandaar dat we als wereldwijde wetenschapsgemeenschap hebben afgesproken: we gebruiken het nu nog niet om de genetische eigenschappen van menselijke embryo's te veranderen. Nog niet. Tot we meer weten over de werking en de veiligheid."

De patiëntenverenigingen kunnen niet wachten. Met CRISPR-Cas9 kun je in principe erfelijke ziekten wissen uit het DNA van een embryo. Verlos onze families van deze vreselijke aandoeningen, zeggen de patiënten.

"Eerst en vooral: ik leef volledig met ze mee. Ik hoor vrijwel dagelijks patiënten. Ze mailen me, komen me opzoeken. Dat gaat diep. Dit zijn mensen die lijden, of moeten toezien hoe hun kind lijdt. Ik ben zelf moeder, ik kan het volledig begrijpen dat je álles doet om je kind te helpen."

"Ik denk dat er op afzienbare termijn reële hoop is op sommige behandelingen, zelfs genezingen. We boeken snel vooruitgang, er is een explosie van publicaties hierover. Maar voor gebruik in de kliniek moeten we onderzoek doen. Begrijpen hoe dit werkt in verschillende soorten weefsels. Is het veilig? Dat kost tijd en geld. En vereist geduld."

Embryo's genetisch een beetje herprogrammeren, zodat er een genetisch veranderd kind uit groeit: gaat dat ook gebeuren, denkt u?

"O ja. Geen twijfel over."

Hoe ziet u dat voor zich?

"Het liefst op een bedachtzame manier. Niet gehaast. Er zullen geleidelijk steeds meer spannende resultaten komen, die laten zien dat je de CRISPR-technologie kunt gebruiken om ziekteveroorzakende mutaties te repareren, effectief en zonder bijwerkingen. Zo zal de druk en de acceptatie om dit echt te gaan gebruiken geleidelijk toenemen."

Wat wordt de eerste toepassing?

"Eerlijk gezegd denk ik dat het fundament al is gelegd. In de VS bestaan er al ivf-klinieken die het toestaan om embryo's te selecteren op wenselijke eigenschappen. Ouders kunnen ervoor kiezen als ze een jongetje willen, bijvoorbeeld. Als we straks een instrument hebben waarvan is aangetoond dat het veilig en effectief is, zullen mensen vanzelf zeggen: ik wil dit. Ik wil een mutatie in mijn kind aanbrengen die de kans op hart- en vaatziekten verkleint, of die een veel lagere kans geeft op alzheimer."

"En als ik aan mijn eigen situatie denk... waarom zou je je kind dat niet gunnen? Mijn moeder is in het eindstadium van alzheimer. Verschrikkelijk. Je denkt bij jezelf: als ik dat toch eens kon voorkomen bij toekomstige generaties."

De keerzijde is dat we misschien steeds meer zaken tot ziekte bestempelen die dat nu nog niet zijn. Aanleg voor overgewicht, kaalheid, lage intelligentie'.

(Denkt lang na) "Ja, ja. Ik weet ook niet zo goed wat ik daarover moet zeggen. Het wordt in de toekomst lastig om de grens aan te geven. Misschien is dat ook wel een persoonlijke beslissing, net zoals je nu mensen hebt die voor ivf kiezen als ze onvruchtbaar zijn, en mensen die dat nooit zouden doen."

"Het is een interessant moment in de menselijke geschiedenis. Het ligt opeens in ons vermogen om die evolutie te veranderen. Ons DNA te herschrijven. Wat doen we ermee? Het is een soort retorische vraag."

CV Jennifer Doudna:

• 1964: Geboren in Washington DC, opgegroeid in Hawaï

• 1989: Promotie biochemie bij Nobelprijswinnaar Jack Szostak, Harvard

• 1994: Postdoctoraat Yale- universiteit

• 2002: Berkeley-universiteit van Californië, hoogleraar biochemie en moleculaire biologie

• 2012: Publicatie CRISPR-Cas9, samen met onder meer Emmanuelle Charpentier

• 2015: Moratorium op toepassing CRISPR-Cas9 op ongeboren baby's

• Doudna is gehuwd en heeft een 14-jarige zoon

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234