Vrijdag 07/05/2021

Plots is genetica niet meer zo ver van ons bed

Het Europees Octrooibureau gaf het Amerikaanse bedrijf Myriad Genetics het alleenrecht op het gebruik van een genetische test die borstkanker kan opsporen. Hierdoor wordt de borstkankertest zo goed als onbetaalbaar. En dat is pas het begin, meldt Tom Cochez: een oneindige reeks vergelijkbare octrooiaanvragen zit in de pijplijn.

Met de discussie over de onbetaalbaarheid van de borstkankertest (DM 18/01) komt de ver-van-ons-bed-show die genetica altijd was plots heel dichtbij. De test die in de verschillende centra voor menselijke erfelijkheid in ons land wordt uitgevoerd, wordt tien keer zo duur. In plaats van 300 euro (12.100 frank) zal de test 3.000 euro (121.000 frank) kosten.

"Het borstkankergen springt in het oog omdat veel mensen weten waarover het gaat", zegt professor Gert Matthijs van het centrum voor menselijke erfelijkheid aan de KU Leuven. "Dat specifiek gen is echter slechts het topje van de ijsberg. De Amerikaanse firma diende de octrooiaanvraag al halverwege de jaren negentig in. Het gaat dus om onderzoek dat al enigszins gedateerd is. Intussen zijn er massa's vergelijkbare octrooiaanvragen ingediend door verschillende biotechnologische bedrijven. Meestal gaat het om octrooiaanvragen op genen die een rol spelen in aandoeningen die bij het publiek niet zo bekend zijn, maar waarvan de impact vaak enorm is."

Een voorbeeld is hemochromatose of ijzerstapelingsziekte, wereldwijd de meest voorkomende erfelijke aandoening. Wie eraan lijdt, neemt meer ijzer uit het voedsel op dan het lichaam nodig heeft en stapelt dat op. Dat zorgt voor zeer uiteenlopende symptomen. Maar er zit nog meer in de pijplijn. "De zoektocht naar de genetische achtergrond van de ziekte van Alzheimer bijvoorbeeld", zegt professor Matthijs. "Een bedrijf dat de genen die daarin tussenkomen kraakt en een test laat octrooieren, kan dan naar eigen goeddunken bepalen voor hoeveel geld de test uitgevoerd kan worden. Dat de volksgezondheid daar het eerste slachtoffer van wordt, spreekt voor zich. Daarom is het zeer belangrijk om van het octrooi op de borstkankertest een symbool te maken. We hebben de steun van de publieke opinie en de bevoegde Belgische ministers hebben duidelijk stelling genomen."

De verenigde centra voor menselijke erfelijkheid in ons land hebben intussen al oppositie aangetekend tegen de beslissing van het Europees Octrooibureau. "We stoelen ons protest op twee argumenten", zegt Gert Matthijs. "Vooreerst gaat het hier niet om een uitvinding maar om een ontdekking. Iets wat 'in de natuur bestaat' kan volgens het geldende octrooirecht niet geoctrooieerd worden. Het probleem is dat het bureau de stelling aanneemt dat ons erfelijk materiaal een simpele scheikundige formule is. Dna is volgens hun interpretatie een nieuwe molecule die dus wel als uitvinding geldt. Wij stellen dat het dna iets is wat altijd als dusdanig in de natuur aanwezig geweest is en nu, door de medische evolutie ontrafeld wordt. In het geval van de borstkankertest is er zelfs nauwelijks sprake van een ontdekking. De academische wereld had eerder al ontdekt dat de genen voor borstkanker zich op chromosoom zeventien bevonden. We hebben met andere woorden op het stratenplan al duidelijk gemaakt in welke straat moest worden gezocht naar het gen. Wat het bedrijf heeft gedaan, is veertig mensen inzetten om alle straatstenen om te keren en na te gaan onder welke steen de twee genen zich situeerden. Het is een belangrijke vondst maar geen wereldschokkende ontdekking, laat staan een uitvinding."

Bij het tweede argument komt minder interpretatie kijken. Volgens de centra voor menselijke erfelijkheid is de borstkankertest duidelijk een diagnostische methode. Vermits octrooien op diagnostische methoden wettelijk niet kunnen, zou het octrooi dus onterecht toegekend zijn. "Het Europees verdrag dat het onmogelijk maakt om diagnostische methoden te octrooieren is in wezen uitgedacht met chirurgische handelingen in het achterhoofd", zegt Matthijs. "Je kan dus wel een nieuw ontworpen chirurgisch scalpel octrooieren maar niet de manier waarop je dat scalpel gebruikt. Het octrooibureau verdedigt het octrooi door te stellen dat in het geval van de borstkankertest de handeling die tot een diagnose leidt, wordt uitgevoerd op bloed dat is weggenomen van de mens, en niet op de mens zelf. Vergelijk het met een test voor varkens: je kunt zeggen dat een test die moet bepalen of een stuk vlees varkens- dan wel rundvlees is inderdaad niets meer met een diagnose te maken heeft en niet meer relevant is voor het varken, maar je kunt moeilijk hardmaken dat een test om te zien of een varken al dan niet gevoelig is voor stress, geen betrekking meer heeft op het varken."

"Het probleem is dat de mensen die voor het Europees Octrooibureau werken veel te ver van de werkelijkheid af staan. Ze hebben hun rol van waakhond verloren en werken enkel nog naar de letter van de wet. Er is dringend meer interactie nodig met de buitenwereld."

Een ander probleem, eigen aan de huidige werking van het Europees Octrooibureau, is de structurele onderbezetting. Er zijn simpelweg te weinig krachten om de vaak erg ingewikkelde octrooiaanvragen juist te ontleden. "In de aanvragen wordt een bijzonder ingewikkeld jargon gehanteerd", zegt de Leuvense professor octrooirecht Geertrui Van Overwalle. "Je ziet niet steeds bij een eerste oogopslag zwart op wit staan waar het over gaat. Het is duidelijk dat het octrooibureau kampt met een nijpend tekort aan octrooigemachtigden die in staat zijn alle details van een aanvraag voldoende af te wegen. In het verleden werd het bureau bevolkt door mensen die vaak al meerdere jaren ervaring hadden in nationale octrooibureaus. Vandaag moet men zich behelpen met de middelen die men heeft. Er staan op dit moment meer dan vierhonderd betrekkingen open. Men is wel begonnen met een versnelde opleiding, maar het probleem is echt structureel."

"Bewustmakingsacties hebben blijkbaar nog niet voldoende effect gehad. Bovendien is het aantal octrooiaanvragen de afgelopen jaren sterk toegenomen. Het Europees Octrooibureau is het slachtoffer geworden van zijn populariteit. Ook Belgische bedrijven zoeken vandaag tevergeefs naar specialisten in octrooirecht. Aan de KU Leuven wordt dit jaar een nieuw interfacultair college 'intellectual property management' gegeven, dat grotendeels gefinancierd wordt door Philips en Janssens Pharmaceutica. Dat zegt veel over hoe nijpend de situatie is."

De beslissing die het Octrooibureau nam over de borstkankertest is volgens professor Van Overwalle een manifest voorbeeld van een verkeerde of onvoldoende lezing van het octrooi. "Dit druist in tegen het verbod om diagnostische methoden te octrooieren. De kans dat de centra die oppositie hebben ingediend aan het langste eind zullen trekken, is groot. Alleen duurt de hele procedure van oppositie gemakkelijk twee tot drie jaar. Tenzij de centra voor menselijke erfelijkheid gezamenlijk beslissen om zich buiten de wet te plaatsen en zich niets aan te trekken van het octrooi, worden we nog enkele jaren met een dure borstkankertest geconfronteerd."

De Belgische centra menselijke erfelijkheid hebben intussen binnen Europa het voortouw genomen in de strijd tegen de toekenning van het bewuste octrooi. De centra rekenen nog steeds het oorspronkelijke bedrag aan en geven geen gehoor aan de eis van Myriad Genetics om de bloedstalen op te sturen naar de Verenigde Staten. Een situatie die onvermijdelijk zal leiden tot een bitse juridische strijd en, gesteld dat het octrooi ondanks de oppositie toch behouden blijft, mogelijk zelfs kan uitdraaien op het failliet van de centra voor menselijke erfelijkheid in ons land. De steun van de Belgische en Vlaamse overheid is echter een stevige steun in de rug.

"België neemt eigenlijk de rol van Robin Hood op zich", zegt Matthijs. "Samen met de Nederlandse centra voor menselijke erfelijkheid hebben we oppositie ingediend bij het octrooibureau. We zijn verheugd dat we daarin gesteund worden door de overheid. Nederland kijkt veel meer de kat uit de boom. Mijn Nederlandse collega van het centrum voor menselijke erfelijkheid in Rotterdam is woest omdat de Nederlandse minister Borst het hele dossier doorschoof naar het departement economie."

Dat economische belangen vaak primeren op volksgezondheid, blijkt ook uit de houding van landen zoals Duitsland en Groot-Brittannië. "Het blijft daar angstvallig stil", zegt Matthijs. "Het is geen toeval dat juist die landen in het verleden gunstige voorwaarden hebben geschapen voor de vestiging van biotechnologische bedrijven. Voor die landen wegen de economische belangen die ze via de die bedrijven hebben duidelijk zwaarder dan de volksgezondheid. Ik begrijp best dat bedrijven het rendement van hun werk willen behouden, maar we kunnen enkel overleven als we een evenwicht vinden tussen de belangen van de industrie en de belangen van volksgezondheid. Dat evenwicht is er vandaag niet."

'Het probleem is dat de mensen die voor het Europees Octrooibureau werken veel te ver van de werkelijkheid af staan. Ze hebben hun rol van waakhond verloren en werken enkel nog naar de letter van de wet'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234