Vrijdag 09/12/2022

Peter Zadeks eerste keer kwam te laat

theater

duitse theaterlegende is niet langer de revolutionair van weleer

Antwerpen / Van onze medewerker

Peter Anthonissen

Hoewel de Duitse theaterlegende Peter Zadek tussen 1960 en 1990 op vele Vlaamse theatermakers een grote invloed uitoefende, was zijn werk nooit eerder in ons land te zien. Het afgelopen weekend haalde deSingel hem voor het eerst naar België. Zijn enscenering van Henrik Ibsens 'Rosmersholm' getuigt van een enorm métier, maar toont ook op een soms pijnlijke manier aan dat Zadek niet langer de theaterrevolutionair is van weleer.

Toen de nu 75-jarige Peter Zadek in 1996 het Berliner Ensemble verliet, koos hij ervoor te gaan freelancen. In het Weense Burgtheater is hij sindsdien een vaste gast. Vorig seizoen ensceneerde hij er Rosmersholm (1886) van Henrik Ibsen, een auteur met wie hij een haat-liefdeverhouding heeft. "Ibsen bezit een betweterige schijtintelligentie", aldus Zadek in een recent interview. "Maar bij Rosmersholm heeft die waanzinnige intelligentie me gefascineerd."

Dat weinig opgevoerde drama toont Ibsen inderdaad op zijn best, of op zijn smalst voor wie zich ergert aan diens doorwrochte psychologie en dito symboliek. De vroegere plattelandsdominee Johannes Rosmer en zijn hartsvriendin Rebekka West leiden een teruggetrokken bestaan in een oud herenhuis, Rosmersholm genaamd. Anderhalf jaar geleden heeft Rosmers echtgenote Beata zelfmoord gepleegd. Haar echtgenoot wijt deze tragedie aan haar zenuwziekte. Door toedoen van Beata's broer Rektor Kroll en diens politieke tegenstander Peter Mortensgard echter, die Rosmer voor hun kar probeerden te spannen, komt de ware toedracht boven water: Beata is uit het leven gestapt omdat ze zich overbodig voelde in een huis waar Rosmer en Rebekka een platonische liefde voor elkaar hadden opgevat. Rosmer en Rebekka, die de moraal allebei hoogachten, gaan gebukt onder een steeds groter wordend schuldbesef, en zien te langen leste slechts één uitweg: Beata in de dood volgen.

Op een uiterst consequente manier heeft Zadek dit stuk op het toneel gezet. Hij past daarbij een strategie toe die aan Franz Marijnen in diens KVS-jaren doet denken: eenmaal als regisseur een bepaalde invalshoek gekozen, vertrouwt hij erop dat de spelers dat beginsel blijven volgen en dat de tekst zijn werk doet. Bepalend voor Rosmersholm is de gedempte toon waarop de acteurs spreken. Het lijkt erop alsof Rosmer en Rebekka al bij aanvang voorvoelen wat hen boven het hoofd hangt en er meteen toe besluiten om zich zachtjes aan, zonder veel poeha, aan het leven te onttrekken.

Voorts brengt Zadek geen enkel spelmatig of dramaturgisch accent aan, de voorstelling ontvouwt zichzelf. Het feit dat geen enkele valse noot die serene sfeer verstoort, getuigt van Zadeks enorme metier. Terzelfder tijd echter doet zich een opmerkelijke tegenstrijdigheid voor. Doordat Zadek zo overduidelijk voor het 'onnadrukkelijke' opteert, worden zijn mise-en-scène en het spel van Duitse topacteurs als Gert Voss (Rosmer) en Angela Winkler (Rebekka) net erg nadrukkelijk en voorspelbaar.

De voorstelling wordt zo heel makkelijk te doorzien. De manier bijvoorbeeld waarop Voss vertwijfeld zijn armen openslaat of zijn schouders laat hangen: het blijkt afgemeten in plaats van achteloos. Finaal stelt Zadek dan ook zwaar teleur. De man die, met de woorden van zijn collega-regisseur Jürgen Flimm, "de fascistoïde esthetiek" uit de Duitse theaters heeft weggehaald, vervalt in het estheticisme waartegen hij zich zelf decennialang heeft verzet. Peter Zadeks eerste Belgische doortocht kwam dus rijkelijk te laat.

Vandaar de volgende bedenking: het is verdedigbaar dat deSingel lacunes in het kijkparcours van zijn publiek wil opvullen, maar heeft dat zin als bijvoorbeeld de Vlaamse discipelen van een Zadek (onder anderen Jan Decorte en Ivo van Hove, zoals VRT-criticus Pol Arias in een inleiding tot de voorstelling aangaf) hun inspiratiebron intussen ver achter zich hebben gelaten? Dat deSingel ouder werk toont van ervaren artiesten die nog in ontwikkeling zijn (zoals William Forsythe later dit seizoen), is waardevol, maar met Merce Cunningham vorig seizoen en Peter Zadek nu lijkt het Antwerpse kunstcentrum de jongste tijd al te vaak de geschiedenisboeken open te slaan.

WAT: Rosmersholm WIE: Peter Zadek / Burgtheater im Akademietheater Wien WAAR EN WANNEER: gezien vrijdag 18 januari in deSingel, Antwerpen; later dit jaar op het Holland Festival, Amsterdam (onder voorbehoud).ONS OORDEEL: "Zadek vervalt in het estheticisme waartegen hij zich decennialang heeft verzet."

Theaterlegende vervalt in estheticisme

waartegen hij zich decennialang heeft verzet

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234