Woensdag 21/04/2021

Peter Paul Rubens

Rubens noemde zijn schilderkunst zijn 'heerlijke beroep'

maakte levend vlees van marmer

Brussel

Van onze medewerkster

Leen Huet

'Wat de Romeinse camee betreft die het opschrift Sostratus draagt, spijt het mij zeer dat het hoofd ontbreekt. Want ik ben er zeker van dat het van de allerhoogste kwaliteit was, zoals een sublieme camee die ik een paar jaar geleden vond en die ik, vanwege zijn uitmuntendheid, niet samen met mijn andere archeologische stukken verkocht heb aan de hertog van Buckingham. Die bestond alleen uit het hoofd van Octavius Augustus; het bewaarde deel was wit op een achtergrond van sardonyx, met een lauwerkrans in hoogreliëf in sardonyx, zo verfijnd uitgesneden dat ik me niet herinner ooit iets anders van dat niveau te hebben gezien..."

Dit brieffragment, geschreven door Rubens aan zijn vriend, de Franse oudheidkundige Fabri de Peiresc, toont een minder bekende karaktertrek van de meester - zijn ongedwongen mengeling van verstand en geleerdheid, die in zijn eigen tijd al vrij uitzonderlijk was en in de onze waarschijnlijk wantrouwig bekeken zou worden als een belemmering van de creatieve impuls. Eeuwenlang hadden denkers boeken geschreven over de dingen die een goede kunstenaar hoorde te kennen: de wereld om zich heen, de opbouw van het menselijk lichaam, geschiedenis, letterkunde, de oude talen, wiskunde, psychologie. Die eindeloze lijst werd in de praktijk als een onbereikbaar ideaal beschouwd. Tot Rubens langskwam en als het ware moeiteloos dat ideaal belichaamde - en zijn kunst werd daar niet schoolmeesterachtig van, maar juist uitgesproken vitaal en trefzeker.

Van marmer maakte hij levend vlees, schreef zijn Antwerpse biograaf Max Rooses. Jarenlang bestudeerde en schetste Rubens antieke beelden in Italië en wanneer je die eerbiedwaardige modellen terugvindt in zijn schilderijen blijkt de kilte van de steen steevast omgezet in de warmte van menselijke beweging en emotie.

"Men moet over individuen spreken", schreef Rubens aan een kunsthistoricus van het Engelse hof. Waarom iemand wordt zoals hij/zij wordt, blijft natuurlijk grotendeels een mysterie. Bij Rubens lag dat niet anders: hoe meer je over hem verneemt, des te ongrijpbaarder lijkt hij.

Archiefonderzoek heeft in elk geval uitgewezen dat hij op 28 juni 1577 geboren werd in het Duitse stadje Siegen, en niet in Keulen zoals hijzelf meestal vermeldde - een rookgordijn dat hij optrok omdat Siegen voor zijn ouders een oord van schande was, de plaats waar zijn vader, de Antwerpse schepen Jan Rubens, door de prinsen van Oranje-Nassau onder arrest geplaatst werd na bewezen overspel met de echtgenote van Willem de Zwijger. Het gezin bleef intact dankzij de inspanningen van Rubens' moeder Maria Pypelinckx. Toen Jan overleed, vestigde zij zich met haar drie overgebleven kinderen opnieuw in Antwerpen, vermoedelijk in 1588.

Rubens was een ongewone kunstenaar in de zin dat hij niet uit een kunstenaarsfamilie stamde, maar uit een milieu van juristen. Hij noemde de schilderkunst zijn "heerlijke beroep", wat erop wijst dat hij heel bewust voor dat vak gekozen heeft, na een kort verblijf als page aan het hof van de gravin De Ligne. Zijn belangrijkste leermeester was Otto Van Veen, een schilder-dichter met uitstekende connecties in adellijke kringen. Men vermoedt dat Rubens daar tijdens zijn verblijf in Italië (1600-1608) de vruchten van plukte, omdat hij in Venetië direct aangeworven werd door de hertog van Mantua, eigenaar van een van de mooiste kunstverzamelingen van Europa. Het was een uitstekende springplank.

De reputatie die Rubens in Italië opbouwde, leidde ertoe dat de aartshertogen Albrecht en Isabella hem graag als hofschilder wilden. Toen Rubens in december 1608 naar Antwerpen terugkeerde omdat zijn moeder stervende was, leek hij nog niet bereid in Vlaanderen te blijven, maar het uiterst gunstige statuut dat het hof hem aanbood en de verbeterde economische vooruitzichten in de havenstad deden hem van mening veranderen.

De kathedraal van Antwerpen is nog altijd een uitgelezen vertrekplaats voor wie Rubens' meesterwerken, roem en sociale netwerk in hun oorspronkelijke omgeving wil ontleden. Hij schilderde de brutale Kruisoprichting, in hypermoderne Italiaanse stijl, mede in opdracht van Cornelis van der Geest, een vriend en belangrijk kunstverzamelaar. Op een zijpaneel van de prachtige Kruisafneming prijkt het portret van Nicolaas Rockox, burgemeester van Antwerpen, "vriendt ende patroon" van Rubens. Het drieluik met de Verrijzenis van Christus siert het graf van Jan Moretus, de opvolger van Plantijn en de vader van Rubens' oude schoolvriend Balthasar. Met het betoverende doek op het hoogaltaar, de Tenhemelopneming van Maria, onttroonde Rubens definitief zijn leermeester Van Veen, die ook een ontwerp had ingediend.

Na de dood van zijn vrouw Isabella Brant wijdde Rubens zich een tijdlang intensief aan de politiek, of diplomatie, of spionage, in dienst van aartshertogin Isabella. Zijn voornaamste verwezenlijking op dat vlak wordt vermeld in zijn grafschrift in de Sint-Jacobskerk: hij was de afgezant van de aartshertogin bij de voorbereiding van een vredesverdrag tussen de Spaanse en de Engelse kroon, dat ook de vrede in de Nederlanden ten goede zou komen. In Rubens' briefwisseling is goed te volgen hoe uitputtend die opdracht was; de Engelse koning verhief hem nadien in de adelstand. Een prettige beloning, maar Rubens raakte definitief ontgoocheld in het hofleven en de internationale politieke intriges. Hij keerde naar Antwerpen terug om er te trouwen met de zestienjarige Helena Fourment, met haar een nieuw gezin te stichten en enkele van zijn allermooiste, intiemste schilderijen te maken: portretten van zijn vrouw en kinderen, en kleine, harmonische landschappen, bijna impressionistische meesterwerkjes waarin we de grootse verteller tamelijk onverwacht zien aansluiten bij de inheemse traditie van Bruegel en de zijnen.

Rubens stierf op 62-jarige leeftijd in zijn huis aan de Wapper, op 30 mei 1640. Het schilderij in zijn grafkapel in de Sint-Jacobskerk, een Madonna met heiligen, had hij kort daarvoor zelf gekozen uit de voorraad in zijn atelier.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234