Dinsdag 19/01/2021

Peter op het witte doek

Peter Pan, Barries beroemdste creatie, was gedeeltelijk een zelfportret: ook de schrijver wilde liever niet volwassen wordenTussen de kleuters en de schrijver ontstond een hechte vriendschap, van het soort waarvoor tegenwoordig de zedenpolitie zou worden opgetrommeld

@9* eind blokje=

Precies honderd jaar geleden emigreerde Peter Pan naar Neverland, second star to the right and straight on till morning. Het jongetje dat klein wilde blijven werd onsterfelijk. Dat wilde de schrijver, J.M. Barrie, diep in zijn hart ook. Volgende woensdag gaat bij ons Finding Neverland in première, een film over het leven van de gekwelde auteur, zombie en zielenpoot tegelijk. door Jesse Brouns

Peter Pan werd voor het eerst verfilmd in 1924, een stille Paramount-klassieker, met Betty Bronson in de hoofdrol. Peter werd de voorbije eeuw vaak door actrices vertolkt, zowel op het theater als in de bioscoop. Is Peter Pan dan toch een doetje? De legendarische tekenfilm van Walt Disney dateert van 1953. Zijn Peter Pan draagt bijna identiek dezelfde kleren als Robin Hood, op de collant na - Robin is te trots op zijn felbehaarde benen. In 1954 ging op Broadway de musical in première, met Mary Martin als Peter Pan. In 1976 volgde een verfilming voor de televisie. Steven Spielberg draaide in 1991 Hook, met onder anderen Robin Williams, Dustin Hoffman en Julia Roberts. Vorig jaar was er nog een mooie, vooral voor kinderen bedoelde verfilming met een zeemzoete Jeremy Sumpter in de hoofdrol en de Française Ludivine Sagnier als Tinkerbell.

Neverland, in de versie van Barrie een nauwelijks verdoezeld hiernamaals, werd een van de meest tot de verbeelding sprekende fictieve bestemmingen van de populaire cultuur, en tegelijk een van de grimmigste. De eilanden in Lord of the Flies, de verschillende malen verfilmde roman van William Golding, en Battle Royal, van de Japanse regisseur Kinji Fukasaku transformeren Neverland in een bloederig slagveld, waar bendes Lost Boys (in het tweede voorbeeld ook meisjes) elkaar uitmoorden. In de versie van Michael Jackson is Neverland een mengsel van ranch en pretpark; tot onlangs was het voor de zanger een plek waar hij, zoals hij zelf beweert, alleen maar een jongen kon zijn (het liefst in het gezelschap van andere jongens van zijn leeftijd, zij het, om met Gerard Reve te spreken, een flink stuk jonger).

Peter Pan kan vliegen. Maar hij is geen lieftallige engel in groene collants. Zijn schepper, de schrijver J.M. Barrie, noemde hem The Boy Who Hated Mothers. En een jongen die moeders verafschuwt, daar moet wel iets mis mee zijn. Men duwt een sprookjesheld beter niet onder een vergrootglas. Een jongen met een zuiver hart, een piepstemmetje en een romantisch ideaal - nooit groot worden - kan fel uitvergroot een honderdjarig, min of meer harteloos monster blijken, zombie en zielenpoot in één.

In Finding Neverland, de verfilmde biografie van James Matthew Barrie (vanaf woensdag 29 december in de zalen), wordt de rol van de schrijver vertolkt door Johnny Depp, die eerder al eens een tweedehandse Peter Pan speelde, in Edward Scissorhands. De film is naar verluidt ontroerend, maar niet helemaal waarachtig. Barrie had bijvoorbeeld zelf niets van een filmacteur. Hij was klein, anderhalve meter en wat kruimels, bleek en mager. Hij droeg een loodzware snor op zijn bovenlip, wallen onder zijn ogen, en te grote overjassen. Hij had vaak last van migraine en hoestaanvallen. Peter Pan, zijn beroemdste creatie, was gedeeltelijk een zelfportret; ook hij wilde liever niet volwassen worden, een jongen blijven.

Sir James, aanvankelijk gewoon Jamie, groeide op in de Schotse Lowlands, nummer acht in een rij van negen kinderen, zoon van Alexander Barrie, een wever, en diens diepgelovige echtgenote, Margaret Ogilvy. Toen Jamie zes was, in de winter van 1867, stierf zijn favoriete oudere broer, de dertienjarige David, door een ongeluk tijdens het ijsschaatsen (hij viel en brak zijn schedel). Margaret kroop depressief in haar bedstee en liet, tenminste tijdelijk, de andere kinderen aan hun lot over. David, haar lieveling, werd voor moeder en zoon een soort ideaal. David zou voor eeuwig en altijd puur blijven, onschuldig, en onbevlekt. Hij zou nooit aftakelen. Men kon, zo beschouwd, maar beter sterven. Jamie, die op een bepaald moment de kleren van zijn broer droeg in een volstrekt morbide poging om zijn moeder te plezieren, bleef voor de rest van zijn leven geobsedeerd door David. En zo werd een dood jongetje de tweede component van Peter Pan.

Barrie kreeg ondanks zijn bescheiden afkomst een behoorlijke opleiding, bekroond door studies aan de universiteit van Edinburgh. Zijn klasgenootjes werden groot, terwijl hij klein bleef. Zij hadden vriendinnetjes, en hij niet. Hij begon zijn carrière als journalist, eerst voor de regionale krant The Nottingham Journal, later voor de nationale pers in Londen. Hij trok naar de hoofdstad in 1885, als freelance schrijver, zonder een cent op zak. Twee jaar later publiceerde hij zijn eerste roman, Better Dead. Die titel kan worden beschouwd als een verwijzing naar het dode broertje, met permanente verblijfsvergunning van Neverland.

Barrie werd in sneltempo een succesvol en gerespecteerd schrijver. Hij correspondeerde met Robert Louis Stevenson en Thomas Hardy, frequenteerde George Bernard Shaw en H.G. Wells. Met Arthur Conan Doyle, P.G. Wodehouse en Jerome K. Jerome stichtte hij een cricketclub, Allahakbarries (dat alleen Doyle cricket speelde, was bijzaak). Hij publiceerde verhalen, toneelstukken, romans en memoires, waaronder The Little Minister, over een minister die verliefd wordt op een zigeunermeisje (drie keer verfilmd), Quality Street, over twee zussen die samen een school beginnen, en Margaret Ogilvy, over zijn moeder.

Barrie beschrijft in dat laatste boek voornamelijk taferelen uit Margarets jeugd: de lezer maakt kennis met een achtjarig weeskind dat strijkt, kookt en schoonmaakt voor haar kleine broertje. Precies zoals Wendy Darling, die in Peter Pan bijna verplicht de surrogaatmoeder wordt van Peter en zijn leger verloren kinderen, de Lost Boys. Na hun grote avontuur vinden de jongens onderdak bij de Darlings. Peter vliegt terug naar Neverland, maar laat Wendy beloven eenmaal per jaar naar Neverland terug te keren, voor de grote schoonmaakbeurt. Er komt niets van terecht. Peter vergeet haar. Zoals hij kapitein Hook vergeet, en Tinkerbell. Er is in zijn kleine jongenskop geen plaats voor hen.

In J.M. Barrie and the Lost Boys, een recentelijk heruitgegeven, felgeprezen biografie, citeert Andrew Birkin uit de aantekeningen van de schrijver. "Greatest horror", lezen we, "dream I am married - wake up shrieking." In 1894 werd de nachtmerrie deel van zijn leven. Barrie koos toen een actrice als bruid, Mary Ansell. Zijn huwelijkscadeau voor haar: een Sint-Bernard. Alles wijst erop dat het huwelijk nooit geconsumeerd werd, zoals dat vroeger heette. Het echtpaar kreeg geen kinderen en na zes jaar samenleven schreef Barrie Tommy and Grizel, een griezelig openhartig portret van een huwelijk dat blijkbaar geïnspireerd was door zijn eigen leven. "Hij was een jongen die niet kon opgroeien", schreef hij over Tommy, alias zichzelf. "Hij gaf haar al zijn affectie", luidt het cryptisch, "maar zijn passie, die moest immer alleen jagen."

In een recent portret in The New Yorker situeert filmjournalist Anthony Lane het jachtterrein van Barrie in Kensington Gardens. In 1898 ontmoette hij daar twee jongens, George en Jack Llewellyn Davies, respectievelijk vier en vijf jaar oud. De broers waren vergezeld van hun gouvernante, Barrie van zijn Sint-Bernard. Er volgden meer wandelingen in het park. Tussen de kleuters en de voorname schrijver ontstond blijkbaar een hechte vriendschap, van het soort waarvoor tegenwoordig de zedenpolitie zou worden opgetrommeld, om nog te zwijgen van de sensatiepers en een bataljon advocaten. Vraag maar aan Michael Jackson, de van zijn troon gehaalde King of Pop. Hij heeft, al dan niet bewust, zijn leven geboetseerd naar het voorbeeld van de schrijver en zijn creatuur. Barrie ontmoette later ook de ouders van de jongens. De moeder, Sylvia, verwant met de schrijversfamilie Du Maurier, werd zelfs zijn beste vriendin.

Lane citeert de volgende, onrustwekkende passage uit The Little White Bird, een als roman vermomd verhaal over George Llewellyn Davies, uit 1902: "Ik keerde naar David en vroeg hem met lage stem of hij me een kus zou geven. Hij schudde zijn hoofd ongeveer zes keer en ik voelde me wanhopig. Toen kwam de lach, en ik wist dat hij me alleen maar plaagde. Nu knikte hij zes keer zijn hoofd." Opvallend, overigens, dat kleine George de naam krijgt van Barries dode broertje. In het boek verleidt de verteller, net als Barrie, de moeder van zijn vriendje. Zij heet Mary, naar Barries echtgenote. En ze is blijkbaar blind voor zijn scabreuze plan, te weten: "De jongen van haar af te pakken en hem de mijne te maken." Was Sir James het soort kindervriend dat zijn handen niet kan thuishouden? Volgens de biografen niet. Barrie, suggereert Birkin, wou zelf een jongen zijn, en kleine jongens doen niet aan seks. In een biografie uit 1970 beweert Janet Dunbat dat Barrie impotent was. Lane noemt de schrijver creepy en pathetisch, maar niet crimineel. En Barrie zelf, die verklaarde aan zijn wederhelft dat "boys can't love".

Peter Pan maakt zijn eerste verschijning in The Little White Bird, als de protagonist van een verhaal in het verhaal, over een jongetje dat thuis is weggelopen en in Kensington Gardens woont. Peter Pan kreeg zijn naam van het in 1897 geboren broertje van George en Jack, Peter (er zouden nog twee broers volgen, Michael en Nicholas). Later bewerkte Barrie het oorspronkelijke verhaaltje tot het toneelstuk waarvan thans de honderdste verjaardag wordt gevierd. Peter Pan is opgedragen 'To the Five'. Barrie schrijft dat hij Peter Pan gemaakt heeft door de broers op gewelddadige wijze tegen elkaar te wrijven, naar het voorbeeld van wildemannen die "met twee stokjes een vlam kunnen maken". George, Jack, Peter, Michael en Nicholas (maar toch vooral George) zijn met andere woorden de derde component van Peter Pan.

De voorstellingen waren zowel in Londen als New York een groot succes. De passages over Peter uit The Little White Bird werden herwerkt tot een boek met illustraties van de beroemde Arthur Rackham en in 1911 volgde een hele roman, Peter and Wendy.

Intussen had het noodlot al heftig toegeslagen. Arthur, de vader van de jongens, was overleden in 1907, aan de gevolgen van kaakkanker. De man was, naar verluidt, ongelukkig over de nauwe band van zijn vrouw en kinderen met Barrie, precies zoals vader Darling in Peter Pan. In 1909 was Barrie gescheiden van Mary Ansell, die uit wanhoop een minnaar had genomen, een beslissing waar men, gezien haar situatie, begrip kan voor opbrengen. Een jaar later stierf Sylvia, de moeder van de vijf, aan longkanker. Barrie werd de onofficiële voogd van de broertjes. Men kan zich inbeelden dat de zes in hun eigen Neverland-op-aarde leefden, zonder pretpark weliswaar. Maar de werkelijkheid was minder idyllisch. George stierf aan het front in Vlaanderen, als twintigjarige soldaat. Hij zou, net als Peter Pan, altijd jong blijven, perfect en ongehavend. Michael, een student nog, verdronk in 1921, bij een zwempartij in Oxford, met een kameraad. Hun beider lichamen werden verstrengeld teruggevonden, wat tegelijk gruwelijk is, en romantisch.

Barrie zelf overleed in 1937. Na het succes van Peter Pan publiceerde hij onder meer twee grimmige toneelstukken, Dear Brutus, waarin enkele mensen een magisch woud betreden en veranderen in de mensen die ze hadden kunnen zijn als ze eerder in hun leven andere keuzes hadden gemaakt. Mary Rose gaat over een moeder die haar verloren kind zoekt, en onderwijl verandert in een spook. J.M. Barrie bleef, zoals verwacht kan worden, tot op bejaarde leeftijd zijn eigen volwassenheid ontkennen. Hij speelde volgens zijn biografen graag voor kapitein Hook. De rol van Peter Pan ging naar het zoontje van zijn secretaresse.

Er is meer. Peter Llewellyn Davies, de naamgenoot van Peter Pan, werd uitgever. Hij beschreef Peter Pan ooit als "that terrible masterpiece". In 1960, kort voor Barries honderdste geboortedag, gooide hij zich onder een trein in de Londense metro - men vliegt naar Neverland zoals men kan. n

Finding Neverland, over het leven van J.M. Barrie, komt op 29 december bij ons in de bioscoop.

Kierewiet in Kirriemuir

In Kirriemuir, een dorp in de Schotse Highlands, op een zeventigtal kilometer ten zuidwesten van Edinburgh, is het geboortehuis van J.M. Barrie omgevormd tot een toeristische attractie. De schrijver werd er geboren in mei 1860. Diezelfde dag werd een lading nieuw meubilair geleverd: vader Barrie had zijn weefgetouwen enkele dagen eerder verhuisd naar een atelier in de buurt, en de kamer kon eindelijk als salon worden gebruikt. Barrie woonde tot zijn achtste in de bescheiden cottage; zijn herinneringen waren later voedsel voor zijn romans. Een gemeenschappelijk washuis aan de achterkant van de rij huisjes diende als model voor het huis van Wendy in Peter Pan, en hij speelde er blijkbaar ook theater.

Na zijn dood, in 1937, werd een gedeelte van zijn bezittingen overgebracht naar de cottage, dat later aan de National Trust for Scotland werd geschonken. Het huis is thans ingericht in de stijl van 1860, compleet met slaapkamer, keuken, en twee van de zes originele stoelen die op Barries geboortedag werden geleverd. Een aanpalende woning dient als museum. De tuin is ingericht met een rieten krokodil, een standbeeld van Peter Pan en een piratenatelier. Het definitieve standbeeld van Peter Pan staat in het Egmontpark in Brussel, in de schaduw van het Hilton-hotel.

INFO J.M. Barrie's Birthplace, 9 Brechin Road, Kirriemuir, Angus DD8 4BX, Schotland, 0044-1575/57.26.46

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234