Donderdag 13/05/2021

Perestrojka? Nee, bedankt

Islam Karimov, de eerste president van het onafhankelijke Oezbekistan, is overleden. Hij wordt vandaag, zaterdag, al begraven. Karimov regeerde naar aloude Sovjet-traditie: met ijzeren hand.

Iedereen in Oezbekistan weet hoe president Islam Karimov danste: armen gestrekt de lucht in, de voeten doen het werk. Elk jaar voerde Karimov zijn dans uit op de onafhankelijkheidsdag van Oezbekistan. Donderdag was hij er voor het eerst in 25 jaar niet bij.

Een halfjaar voor de eerste viering, in 1992, leidde Karimov zijn eerste belangrijke gast uit het westen rond. James Baker, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, zocht vrienden in Centraal-Azië. Met de val van de Sovjet-Unie was Oezbekistan plots de grootste onafhankelijke staat in de regio.

Samenwerken wordt geen enkel probleem, zei Karimov tegen Baker in zijn geboorteplaats Samarkand. Hij haalde een kladblok uit zijn zak en begon Amerikaanse principes te noteren die hij beloofde over te nemen. Een selectie uit Karimovs lijstje: vrije verkiezingen, een vrijemarkteconomie, respect voor mensenrechten, respect voor minderheden. Baker vertrok opgewekt uit Oezbekistan.

Vierentwintig jaar later behoort Oezbekistan tot de meest repressieve landen ter wereld. De vrije pers is er uitgeroeid en marteling is er volgens de VN schering en inslag. Het land is een van de ergste mensenrechtenschenders ter wereld. Al die tijd heeft Karimov onafgebroken de teugels in handen gehad. In de grondwet, die Karimov zelf liet opstellen, staat dat een president maximaal twee termijnen mag blijven zitten. Maar de grondwet gold niet voor Islam Karimov. Hij rekte zijn tweede termijn met twee jaar via een referendum. Voor zijn derde en vierde termijn nam hij die moeite niet.

De principes op het kladblokje zijn nooit Karimovs ambities geweest. Dat bleek al in de laatste dagen van de Sovjet-Unie. Als leider van de Sovjet-republiek Oezbekistan schaarde Karimov zich achter de (mislukte) staatsgreep van conservatieve communisten in Moskou. Die probeerden de hervormingen van Gorbatsjov terug te draaien. De perestrojka was volgens Karimov "een doodlopend spoor". Liever ging hij terug naar een stalinistisch systeem.

Als president van een onafhankelijk Oezbekistan realiseerde Karimov zijn wens. Hij maakte zichzelf onaantastbaar door elke vorm van kritiek te bestraffen. Politieke tegenstanders, journalisten en activisten verdwenen, belanden in de cel of werden het land uitgezet.

Het meest berucht is het bloedbad van Andijon. Op 23 mei 2005 kwamen daar meer dan 10.000 mensen samen om te demonstreren tegen arrestaties van zakenmensen en tegen slechte economische en politieke omstandigheden. Militairen schoten die dag meer dan 700 mensen dood. Zelf hield de regering het dodental van 'het incident' op enkele tientallen.

Geheim

Karimov legitimeerde zijn harde beleid door te wijzen op het gevaar van islamitisch extremisme. Terroristische groeperingen kregen van hem geen kans in Oezbekistan, tot genoegen van de Amerikaanse regering. Die ging in 2001 toch samenwerken met Karimov, ondanks diens gebroken beloftes. President Bush had Oezbekistan nodig om van daar militaire operaties uit te voeren tegen de taliban in Afghanistan - mensenrechten doen er even niet meer toe.

Karimovs hersenbloeding van afgelopen zaterdag werd dagenlang geheim gehouden door de Oezbeekse regering. Terwijl de Turkse premier Yildirim vrijdag zijn condoleances uitsprak, ontkende de Oezbeekse regering naar aloude Sovjet-traditie de dood van Karimov nog.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234