Donderdag 09/12/2021

Peilingen, de grillige thermometers van de democratie

Of ze het zelf nu al dan niet willen, peilingen vernauwen de kijk van politici. Hun humeur fluctueert op het ritme van de zoveelste peiling. Na elke nieuwe hitparade passen ze hun politiek spel aan, zoals acteurs na een belabberde of steengoede recensie. 'Yves Leterme houdt zich buiten het gewoel omdat de peilingen blijven pieken. Guy Verhofstadt speelt op handicap en moet dus wel in de aanval gaan', zegt minister van Buitenlandse Zaken Karel De Gucht (Open VLD). door tine peeters

Met bibberende knieën keken de politici uit naar de eerste peiling in deze kiescampagne. In de eindsprint komt het erop aan om alle supporters uit hun hok te krijgen. Een goede of slechte peiling heeft dan evenveel waarde als een beslissende voetbalmatch op weg naar de wereldbeker. Als een ploeg een aantal wedstrijden op rij verliest, blijven enkel de diehard-fans over. Omgekeerd zuigt een reeks overwinningen een pak zwevende supporters aan.

In een winning mood boomen de mosselsoupers en plakploegen, in een losing mood laten de partijgetrouwen al eens het kopje hangen. Zelfs wanneer politici hardnekkig proberen om geen geloof te hechten aan de peilingen, dan zal hun entourage hen wel met de neus op de feiten drukken. "Politici schermen altijd met het zinnetje 'het zijn maar peilingen'. Niets is minder waar. Peilingen zijn hét gespreksonderwerp binnen elke partij, zelfs wanneer ze die naam niet waardig zijn. Ze bepalen volledig het gemoed van de toppers. Wie goed bezig is, haalt er nog meer krediet uit. Wie slecht bezig is, kan niet meer liegen", zegt een bevoorrecht waarnemer. "Als je niet oppast, wordt een peiling een waarheid en de verkiezingsuitslag de vergissing." Niet de kiezers, maar de politici zijn de voornaamste doelgroep van de peilingen.

Bij onze buren gelden peilingen ondertussen als een soort buitenboordmotor aan het politieke schip. Ze sturen op eigen houtje de verkiezingsresultaten. In Duitsland kreeg 'das Mädchen Angela Merkel' van de CDU een extreme makeover en werd ze gecast als een perfecte staatsvrouw. Gerhard Schröder van de SPD lachte elke peiling weg, nét omdat de resultaten hém toelachten en maar overwinningen bleven voorspellen. Tijdens de match Ségo-Sarko kloegen de politici in Frankrijk steen en been over de verlamming en de verarming die de honderden steekproeven veroorzaakten. Toch haalde La democratie d'opinion gezwind de bovenhand.

Eén beeld uit de campagne: Ségolène Royal stelde op een zondag haar pacte présidentiel voor in een banlieue van Parijs. Toen bleek dat deze campagnezet nauwelijks gewicht in de schaal wierp, deed ze die acte de présence nog eens over, maar dan met alle socialistische kopstukken op het podium. En centrumkandidaat François Bayrou bezette maar een klein hoekje in de kranten tot de poppolls hem op een zeker moment toch op de kaart zetten.

Sarkozy begaf zich nooit in de buitenwijken van de hoofdstad, na zijn 'racaille' en 'kärcher'-discours aan hun adres. Hij dacht er zelfs niet aan om zijn beledigingen in te trekken omdat geen enkele peiling hem daartoe dwong. Integendeel, de resultaten wezen uit dat geen enkele potentiële kiezer zwaar tilde aan die beledigingen. De nieuwe president van Frankrijk zat maandenlang in een opwaartse roes waardoor hij zich vooral gedeisd hield en weinig risico nam, terwijl Ségo keer op keer werd gedwongen om zich combattief en verdedigend op te stellen. Waarnemers bemerken dezelfde strategie bij Leterme en Verhofstadt.

In Nederland werd het poldermodel herleid tot 'het paardenkoers-en peildermodel' omdat de kiezers en vooral de politici bij de laatste verkiezingen ongeveer dagelijks peilingen te slikken kregen. De Nederlandse overheid is al sinds de jaren negentig een trouwe klant van de opiniebureaus. Die traditie nam in de laatste kiesstrijd hallucinante vormen aan. De peilingen wogen zo zwaar op PVDA-partijvoorzitter Wouter Bos dat hij zich nog voor de verkiezingen ging gedragen als de geslagen hond van Den Haag.

Uit een onderzoek van de Universiteit Amsterdam blijkt - na alle verkiezingsheisa - dat bijna de helft van de politici en een derde van de Haagse journalisten een verbod wil op peilingen vlak voor de verkiezingen.

In België is de weerslag van de peilingen nog altijd beperkter omdat er minder geld en middelen tegenaan gegooid wordt. Vroeger - zo zeggen de partijhoofdkwartieren eensluidend - golden ze als het orakel van Delphi, nu horen ze al meer bij het reilen en zeilen van het politieke bedrijf. Politici hebben ook weinig andere middelen om in het hoofd van hun (potentiële) kiezers te gluren. Op die manier krijgen zo de kracht van een selfulfilling prophecy, zo bewijzen alle onderzoeken.

Hoewel ze on the record in bijna aandoenlijke volzinnen het belang van de peilingen ontkennen, overschatten politici in Vlaanderen ononderbroken de macht van de peilingen. "Ze geloven in de juistheid ervan, in hun invloed op de bevolking en in het gunstige effect op de positie van een politicus", zegt Peter Van Aelst die aan de Universiteit Antwerpen onderzoek deed naar peilingen bij Belgische beleidsmakers. "In de verkiezingsstrijd lopen politici op hun tenen waardoor elk gerucht en elk cijfer hen raakt. Hun strakke regie, die ze samen met hun reclamebureau meticuleus hebben uitgestippeld, wordt gedwarsboomd door de peilingen. Ze verliezen de controle over de kiescampagne. Toch worden politici te veel afgeschilderd als lijdzame objecten van de peilingen. Reken maar dat ze perfect uitkienen wanneer ze een bericht naar buiten brengen om ze op die manier te kunnen beïnvloeden", zo zegt Jan Drijvers van TNS Media. "Mijn grootste probleem als voorzitter was dat mijn partijgenoten de peilingen geloofden. Ik werd er echt gek van", haakt de vroegere sp.a-voorzitter Steve Stevaert in. "Wij dreven op een wolk, waar je als partij altijd mee moet uitkijken. Wie op een wolk vertoeft, wordt ieders vijand en kan er keihard aftuimelen."

Stefaan De Clerck zag als partijvoorzitter van de CD&V in 2003 hoe hij peiling na peiling de dieperik in ging. Hij ontkent hun psychologisch effect allerminst. "In de war rooms van politieke partijen zijn peilingen beslissend. Als een waterval sijpelden ze in 2003 door tot in alle partijgeledingen. Je moet heel sterk zijn om je niet te laten beïnvloeden door die slechte voorspellingen. Intern worden ze door tegenstanders gretig misbruikt. In 2003 zat de wind niet goed voor de hele CD&V. Wie dan de megafoon draagt, moet op de blaren zitten. In de estafetteloop heb ik het moeilijkste parcours afgelegd, nu leidt Yves Leterme ons naar de overwinning. Dat heeft minder met zijn populariteit te maken dan uit allerhande onderzoeken wordt afgeleid. Met één persoon hou je zo'n lang succes niet vol. Yves sluit gewoon perfect aan bij een breder verlangen naar verandering", relativeert De Clerck het Leterme-effect.

Interne peilingen klasseren de meeste partijen nog een paar categorieën hoger dan de algemene polls. Ze bepalen de definitieve standpunten over hete hangijzers en bevestigen vaak de hitparade van de leidende kopstukken. Naar de buitenwacht toe schermen politici ook graag met die eigen onderzoeken, omdat ze de steekproeven uit de media kunnen bijsturen.

In sp.a-kringen wordt een strikt onderscheid gemaakt tussen peilingskandidaten en niet-peilingskandidaten. Iemand als Vlaams minister Frank Vandenbroucke is een typische peilingskandidaat. Kiezers zullen hem eerder naar voren schuiven bij een meting voor de verkiezingen dan in het stemhokje zelf. De score van een Freya Van den Bossche zou in de peilingen dan weer systematisch onderschat worden. Oudgediende Jef Sleeckx scoorde serieus als peilingskandidaat, maar in de reële verkiezingen maakte hij die verwachtingen niet waar. Spiritboegbeeld Bert Anciaux blijft in heel Vlaanderen goed scoren, maar haalt het niet in zijn eigen fief. "Hij zou burgemeester kunnen worden van heel Vlaanderen, maar nooit in zijn eigen achtertuin", zo luidt het. En kandidaat-premier Johan Vande Lanotte? "Die krijgt een hoog waarderingscijfer in de eigen onderzoeken, maar scoort nu constant goals naast het veld."

Ondanks de uitgestreken gezichten en ingestudeerde quotes na een zoveelste peiling, slaan de zenuwen bij alle politici telkens weer op hol. "Die stressmomenten bevriezen kandidaten of laten hen boven zichzelf uitstijgen. Kijk maar naar de body language van de kandidaten in de eerste verkiezingsshow. Verhofstadt kwam er ontzettend bevlogen en scherp uit, maar Leterme raakte verstrikt in zijn eigen voorzichtigheid, bang om de comfortabele meerderheid van de CD&V te verliezen. Vande Lanotte bleef aan de zijlijn", zegt een veelgeroemd campagnemaker.

Pas als een partij echt kan verliezen, slaat het klimaat om. Dat zag je in 1995 toen de toenmalige SP drie weken voor de verkiezingen uitpakte met 'SP is nodig'. De socialisten zaten met vijftien procent op een historisch dieptepunt, maar speelden die underdogpositie magistraal uit. Uiteindelijk haalden ze zelfs meer dan bij de verkiezingen voordien. In 2004 gebruikte Groen! dezelfde strategie om op Vlaams niveau niet weg te deemsteren.

Buiten de verhitte verkiezingstijden hingen het verstandshuwelijk, de vechtscheiding en hernieuwing van hun huwelijksgeloftes bij CD&V en N-VA volledig af van de peilingen. Nadat N-VA alweer de kiesdrempel niet haalde, sloot de minipartij een kartel met vroegere aartsvijand CD&V. De systematisch hoge score van Jean-Marie Dedecker maakte van hem een aantrekkelijke aanwinst die zelfs even een kartelcrisis waard leek. Eén peiling later was het kartel opnieuw gelijmd.

Bij de VLD meent Karel de Gucht, federaal minister van Buitenlandse Zaken en notoir tegenstander van peilingen, dat zijn partij veel te lang Dedecker heeft geduld omdat hij hoge rankings in de poppolls bleef halen. "Ik ga de saga niet blijven herhalen, maar Dedecker was al lang totaal onverzoenbaar met de eigenheid van de partij. De peilingen voeden de onzekerheid over wat er met hem moest gebeuren", geeft De Gucht toe.

"Peilingen veranderen de manier waarop je naar politiek kijkt en aan politiek doet. Ze vernauwen je kijk op de dingen. Je kunt de publieke opinie niet meten door even je thermometer in de maatschappelijke oksel te steken", schreef Karel De Gucht, minister van Buitenlandse zaken enkele maanden geleden al. De afkeer van Karel De Gucht is verre van nieuws, zijn verlangen om de peilingen gewoon af te schaffen in de laatste maand voor de peilingen wél. "Eigenlijk moeten we de vraag stellen of peilingen wel verantwoord zijn in de laatste maand voor de verkiezingen, in het besef dat ze wetenschappelijk onbetrouwbaar zijn. Ze werken op het gemoed van de politici, maar toch slaan ze nergens op. Waarom moeten ze dan nog gehouden worden? De peilingen vervalsen het politieke spel", verklaart hij.

"In het huidige format van de verkiezingen, waarbij een groot stuk van de inhoud wordt gecomprimeerd tot een democratische vergelijking tussen de drie kandidaat-premiers, hebben peilingen zeker een invloed op de resultaten. Yves Leterme verkeert in een staat van genade omdat de peilingen voor hem blijven pieken. Daarom probeert hij zich zoveel mogelijk boven het gewoel te plaatsen en speelt hij alleen maar op zeker met zijn mantra van goed bestuur. Verhofstadt speelt op handicap en moet dus zoveel mogelijk in de aanval. Johan Vande Lanotte hangt gewoon tussen hamer en aambeeld. Toch zullen er nog grote blokken kiezers in de meest onverwachte richtingen bewegen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234