Dinsdag 19/10/2021

Peer Flater verdient een optater

Ook in gidsland Duitsland slaat de crisis genadeloos toe, maar toch lijkt de linkse oppositie geen schijn van een kans te maken bij de komende verkiezingen. Dat heeft veel te maken met het gebrek aan aantrekkingskracht van het flaterende SPD-boegbeeld Peer Steinbrück.

Vergeet Barack Obama, François Hollande en zelfs Mark Rutte. De voor ons Belgen belangrijkste buitenlandse stembusgang wordt over een maand gehouden in Duitsland. Op 22 september beslist de Duitse kiezer immers of de christendemocratische bondskanselier Angela Merkel mag voortdoen. En dus ook of haar beleid de Europese budgettair-economische politiek mag blijven domineren. Dat maakt de 'Wahl' voor de Bondsdag in Berlijn zonder meer de belangrijkste verkiezing in Europa.

Nog zo jammer dus dat de uitslag nu al min of meer lijkt vast te staan. In de peilingen staat de christendemocratische combinatie van CDU en CSU op een historisch hoge 40 procent, 6 procent meer dan bij de verkiezingen van 2009. De SPD volgt op een bijna niet meer te overbruggen achterstand met een score van rond de 25 procent. In de voorts irrelevante persoonlijke poppoll is het verschil nog verpletterender: 57 procent van de Duitsers geeft de voorkeur aan Angela Merkel als bondskanselier, tegenover 21 procent voor haar SPD-uitdager Peer Steinbrück.

Geen wonder dat de klad er een beetje leek in te zitten op het tweedaagse verjaardagsfeestje dat de 150 jaar geworden SPD zichzelf afgelopen weekend gunde in de schaduw van de Brandenburger Tor in Berlijn. Als was het een symbool van het feit dat de sociaaldemocratie in Duitsland meer verleden dan toekomst heeft, kwamen oude muzikale gloriën als Nena ('99 Luftballons') en Roland Kaiser ('Sankta Maria') op het podium, alsook een blaaskapel. Gevierd werd er wel, met de onvermijdelijke bierpullen en braadworst, maar een echte doorstart voor de kiescampagne werd het ook dit keer niet. "Ik wil bondskanselier worden", verzekerde boegbeeld Peer Steinbrück zijn publiek aan het eind van zijn toespraak, maar dat klonk eerder als een poging om de eigen achterban te overtuigen dan als een geloofwaardige ambitie.

Negatieve campagne

Het wil maar niet lukken voor de 66-jarige Steinbrück in deze campagne, die stilaan haar finale bereikt. Begin deze maand, nog in vol politiek reces, liet de SPD de kanonnen al bulderen, omdat de oppositiepartij besefte dat ze een flinke achterstand op de ongenaakbare Merkel moest inlopen. Met een naar Duitse normen uitzonderlijk negatieve persoonlijke campagne op Angelsaksische leest werd de bondskanselier getackeld. Drie verschillende affiches toonden onder meer een indommelende Merkel en de regeringsleidster omringd door haar in schandaaltjes betrokken partijgenoten.

Van de eigen lijsttrekker Steinbrück viel geen spoor te bekennen in dat eerste SPD-offensief. Omdat het over de inhoud moet gaan, niet over de personencultus, klonk het halfslachtig op het partijhoofdkwartier. Vele analisten begrepen de keuze als een impliciete toegeving vanwege de SPD dat ze met de kop van hun eigen boegbeeld niet veel kiezers zou kunnen verleiden. "Is de SPD beschaamd over haar eigen kandidaat-kanselier?", vroeg het opinieblad Der Spiegel, een van de weinige grote Duitse media die consequent kritisch voor Merkel is gebleven, zich een tikje wanhopig af.

De gekozen tactiek pakte alleszins compleet verkeerd uit. De affichecampagne zette Merkel en haar programma nog meer in de schijnwerpers. Op de koop toe bleken de ecologische affiches niet tegen regenvloed bestand en moesten ze na een paar dagen als drab uit het straatbeeld verwijderd worden.

Daarbij moet gezegd worden dat de SPD-leiding ook wel enige reden heeft om spaarzaam om te springen met de aandacht voor de eigen voorman. Peer Steinbrück doet zijn reputatie van brokkenpiloot ook in deze campagne weer alle eer aan.

Twee weken geleden liet hij in een debat van de krant Tagesspiegel noteren dat bondskanselier Merkel "een koele minnaar van het Europese project is doordat ze als voormalige Oost-Duitse de Europese integratie tot 1990 helemaal anders beleefd heeft dan iemand die in West-Duitsland is opgegroeid". Een laatdunkend uitspraak die alle Oost-Duitsers treft - toch een flinke hap uit het kiespotentieel. Ze zorgde dan ook voor een mediastorm die nog niet helemaal gaan liggen is. Terwijl Frau Merkel als immer de kiezen op elkaar hield, regende het afkeurende reacties uit de eigen partij en ook van bij de linkse concurrentie. Dit is dan ook het type citaten waarmee een kandidaat-regeringsleider zichzelf uittelt in een campagne.

De uiterst verstandige maar enigszins baldadige Peer Steinbrück sleept inmiddels een lange lijst domme, ongenuanceerde of provocatieve uitspraken als rammelende blikjes achter zich aan. Guust Flater is nooit veraf als Steinbrück ergens het woord neemt. Zelf probeert de SPD-politicus dat talent voor belediging als 'klare taal' af te zetten tegen de christendemocratische enerzijds-anderzijds-nietszeggendheid van de concurrentie, maar kiezers lopen er niet bepaald warm voor. Niet alleen de Oost-Duitsers hadden recentelijk reden om zich beledigd te voelen door de sociaaldemocraat. De vrouwelijke kiezers konden in hun zak steken dat ze verantwoordelijk zijn voor de 'vrouwelijke populariteitsbonus' van Merkel.

Meer nog dan met de blunderende stripfiguur Guust Flater komt een vergelijking met de Vlaamse liberaal Karel De Gucht voor de geest, wil je de attitude van Steinbrück begrijpen. Met de huidige Europese commissaris voor Handel heeft Steinbrück een koele, rationele denktrant gemeen die assertief uitgaat van het eigen gelijk. Combineer je dat met een neiging tot verbale impulsiviteit, dan komen er al eens toogstrategische brokken van. Toen hij nog minister van Financiën was, zei Steinbrück bijvoorbeeld in een debat over belastingparadijzen dat hij desnoods met de cavalerie de Zwitsers als indianen zou opjagen. In een regio waar de Duitse zucht naar Lebensraum geen ijdel begrip is, is dat een nogal ongelukkige vergelijking. Een diplomatieke rel was het gevolg.

Dat was ook het geval toen Steinbrück eerder dit jaar, inmiddels als kandidaat-kanselier, de Italiaanse politici Silvio Berlusconi en Beppe Grillo wegzette als 'clowns'. Een verontschuldiging volgde er toen niet, maar in een recent interview in Der Spiegel verzekerde Steinbrück wel dat hij "als kanselier zal spreken zoals een kanselier dat behoort te doen".

Nog met De Gucht deelt Steinbrück een zekere zucht naar een Bourgondisch leven in materiële welstand. Zo liet hij noteren nooit een fles wijn van minder dan 5 euro te zullen kopen, daarmee een nieuwe Duitse betekenis gevend aan het oude 'gauche caviar'.

Bekwaam in de bankencrisis

Een nog veel schadelijker rel brak uit over de extra vergoedingen die Steinbrück opstreek als ex-minister in het lezingencircuit. Na weken van mediagespartel maakte de SPD-voorman bekend dat hem dat 1,25 miljoen euro bovenop zijn parlementair salaris opleverde. Geen uitzonderlijk bedrag in internationaal opzicht, maar voor een socialist liggen vergoedingen met veel nullen altijd wat moeilijker. Dat hij ook nog eens mopperde dat een bondskanselier minder verdiende dan een doorsneebankier, maakte zijn verdediging er niet gemakkelijker op.

Al die sloten waar Peer Steinbrück met veel overtuiging tegelijk inloopt, verduisteren enigszins de vaststelling dat deze architectenzoon uit Hamburg een bekwaam politicus is. Toen in 2008 de wereldwijde bankencrisis in volle hevigheid losbarstte, wist hij als minister van Financiën in de vorige regering-Merkel de schade in Duitsland aardig te bedwingen. Steinbrück werd internationaal geprezen voor de kundige blufpoker waarmee hij de grote banken eerst zelf hun verantwoordelijkheid liet opnemen bij de redding van de Duitse instelling Hypo Real Estate alvorens met een fors pakket steunmaatregelen over de brug te komen. Ironie: indertijd noemde The Financial Times toenmalig minister Steinbrück "Merkels beste vriend in het kabinet". Van die vermeende vriendschap schiet vandaag alvast niet veel meer over.

Behalve in de internationale pers leverde zijn passage op Financiën hem sowieso niet veel sympathie op. Bij de parlementsverkiezingen van 2009 ging hij samen met de rest van zijn partij (onder leiding van toenmalig buitenlandminister Steinmeier) zwaar de boot in. De SPD strandde vier jaar geleden op een historisch dieptepunt: linkse kiezers liepen weg van de door Merkel gedomineerde maar door Steinbrück loyaal uitgevoerde strenge bezuinigingspolitiek. Met Die Linke en de Grünen zijn er alternatieven die het ook vandaag de SPD moeilijk blijven maken.

Zo komen we bij nog een pijnlijke constante uit de politieke carrière van Peer Steinbrück: de man kan geen verkiezingen winnen. In 2009 ging het mis, maar dat was vier jaar eerder ook al het geval bij de deelstaatverkiezingen in het rode bolwerk Noordrijn-Westfalen, waar Steinbrück sinds 2002 minister-president was. Dat historische regionale verlies voor SPD leidde zelfs tot vervroegde nationale verkiezingen en de uiteindelijke exit van SPD-bondskanselier Gerhard Schröder ten voordele van Angela Merkel.

Met grote voorbeeld Schröder deelt Steinbrück een ideologische voorkeur voor een pragmatisch-liberale economische politiek, ter rechterzijde van de eigen partij. Dat leidt tot enig tandengeknars in eigen midden, maar juist omwille van dat profiel is Steinbrück een jaar geleden uitverkoren: hij moet het centrum terugwinnen op Merkel - een missie die vooralsnog niet geslaagd is.

"Als iets wat sociaal rechtvaardig is, ook economisch zinvol is, krijgt het mijn steun", verdedigde Steinbrück in Der Spiegel zijn koers. Zoals Schröder de grote hervorming van de Duitse arbeidsmarkt patroneerde, zette Steinbrück zich als minister voluit achter een streng besparingsbeleid - met schoffering van onwillige Europese partners ("Ze gaan als lemmingen de afgrond in!") toe.

Alternatief voor Merkel?

Zowel de hervorming als de besparing leidden tot het forse herstel van de Duitse economie, maar ook tot een toename van de armoede en van sociale misbruiken van werknemers in eigen land, en tot een hevige Europese richtingenstrijd over de te volgen koers. Het maakt het voor de sociaaldemocraten ook moeilijk om het beleid van Merkel aan te vallen. Hun eigen voorman tekende het tot vier jaar geleden mee uit.

Luidens de Duitse media zit daar nog de grootste handicap voor de SPD: hun voorstellen schuren zo dicht bij Merkel aan dat ze amper een alternatief kunnen vormen. Maar zo ziet Steinbrück het zelf niet. Andere tijden vergen een ander beleid, meent hij. "Het eenzijdige crisismanagement van de regering-Merkel is een blunder", stelt hij.

En het moet gezegd worden: wat de SPD voorstelt, maakt wel degelijk een verschil met het gevoerde beleid van christendemocraten en liberalen. Om maar wat te noemen: de grondwettelijk verankerde invoering van een minimumloon, hogere investering in onderwijs, opleiding en onderzoek, meer geld voor kinderopvang en ouderenzorg. De sluwe Merkel heeft inmiddels al enkele kersen uit die SPD-mand gepikt, maar ze staan hoe dan ook haaks op het gevoerde beleid van loonmatiging en afbouw van overheidsinvesteringen.

Die inhoudelijke verschillen zijn nog relevant, want ook al maakt de SPD nog nauwelijks kans om als grootste partij uit de stembus te komen op 22 september, gelopen is de koers nog lang niet. Ruw samengevat staan in de Bondsdag twee blokken tegenover elkaar. Tegenover het regerende centrumrechtse blok van CDU-CSU en de liberale FDP staan links naast de SPD ook nog de Groenen en de radicaallinkse Die Linke. En ook al is de partij van Merkel ongenaakbaar de grootste, het verschil tussen rechts en links speelt zich af op een ruimte van enkele zetels. Dat is de schuld van Merkels junior partner FDP, die tegen een electorale afstraffing aankijkt. De liberalen zijn zelfs niet zeker dat ze de kiesdrempel halen, nu ze ook nog mee leeggezogen worden door een nieuwe populistische anti-Europese partij, die vooralsnog ook zelf onder de drempel van 5 procent blijft.

Duikt ook de FDP onder de 5 procent of blijft de partij ternauwernood erboven, dan wordt het voor Merkel onmogelijk om het huidige kabinet voort te zetten. In dat geval komt de SPD toch weer in beeld als coalitiepartner in een 'klassiek' kabinet, met ruimte voor een wat linkser beleid. Zelf geeft Peer Steinbrück de voorkeur aan een rood-groen kabinet waarin hijzelf de leiding kan nemen. Maar om dat te doen lukken, moet zijn partij nog een karpersprong voorwaarts maken. En vooral: moet Peer Steinbrück zelf nog 34 dagen lang proberen te vermijden dat hij nieuwe kiezers beledigt. Naar de normen van de man is dat nog een ellendig lange tijd.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234