Donderdag 13/08/2020

Filmrecensie

Pedofilie in de Franse kerk: ‘Het is tijd dat de puist wordt uitgeknepen’ ★★★★☆

Scène uit ‘Grâce à Dieu’. Beeld rv

Provocateur François Ozon zet zijn innerlijke belhamel even in de hoek voor Grâce à Dieu: de droogste, maar ook meest urgente film uit zijn carrière. Met dit waargebeurde verhaal over pedofiele priesters begeeft Ozon zich dan ook op gevoelig terrein. De film toont de onverschillige houding van de kerk, maar vooral het moeilijke verwerkingsproces van de inmiddels volwassen slachtoffers.  

François Ozon heeft het zichzelf niet gemakkelijk gemaakt. Sinds hij begin dit jaar de montage van zijn nieuwe film Grâce à Dieu afwerkte, heeft hij de eindkaarten al verschillende keren moeten aanpassen. De zaak-Barbarin, het pedofilieschandaal waar de film over gaat, is namelijk nog in volle afwikkeling.

De belangrijkste feiten op een rijtje: in 2016 dient veertiger Alexandre Guérin klacht in tegen Bernard Preynat, de Lyonese priester die zich aan hem vergreep toen hij nog een kleine scoutsjongen was. Maar zoals kardinaal Philippe Barbarin, aartsbisschop van Lyon en een van de belangrijkste hoogwaardigheidsbekleders van de Franse kerk, op een persconferentie in nogal choquerende termen verklaart, zijn de meeste feiten “grâce à Dieu” (godzijdank, LTR) verjaard. De zaak zorgt voor veel ophef in Frankrijk – Preynat wordt zowat het Franse equivalent van Roger Vangheluwe bij ons – en wanneer nog meer slachtoffers beginnen te spreken, wordt ook Barbarin aangeklaagd wegens nalatigheid. De kardinaal zou al lang op de hoogte geweest zijn, maar de affaire in de doofpot hebben willen steken om de kerk voor zware imagoschade te behoeden.

François Ozon.Beeld Photonews

Het proces begint in januari 2019, en op 7 maart valt het verdict: Barbarin krijgt zes maanden voorwaardelijke gevangenisstraf – een enorme klap voor de Franse kerk. Barbarin biedt zijn ontslag aan bij de paus, maar die weigert het te aanvaarden: Barbarins advocaten hebben hoger beroep aangetekend, en dus krijgt de kardinaal voorlopig nog steeds het voordeel van de twijfel. Een beslissing die symptomatisch is voor het onvermogen van de kerktop om verantwoordelijkheid te nemen, en die bij heel wat Franse katholieken in het verkeerde keelgat schiet. Franse media noteren een forse stijging van het aantal kerkuittredingen.

Met Grâce à Dieu zet filmmaker François Ozon (Sous le sable) zijn tanden in de zaak, maar dan vanuit het standpunt van de slachtoffers. We beginnen bij Alexandre Guérin (rol van Melvil Poupaud), die ontdekt dat de priester die hem seksueel misbruikt heeft – Preynat dus –, nog steeds actief is, en meer zelfs, nog altijd met kinderen mag werken. Zijn strijd voor gerechtigheid inspireert een ander slachtoffer, François Debord (een onstopbare Denis Menochet), om de actiegroep La Parole Libérée op te richten. Zo komen we uiteindelijk uit bij Emmanuel Thomassin (fragiel vertolkt door Swann Arlaud), die mentaal én fysiek nog steeds de gevolgen draagt van Preynats misbruik.

Grâce à Dieu is een krachtige film, niet alleen door de woede die eruit spreekt, maar ook door de precisie waarmee Ozon de gevoelens, angsten en onzekerheden van de slachtoffers in beeld brengt. Het doet pijn om te zien hoe precies zij worstelen met schuldgevoelens en schaamte, terwijl de kerk haar handen in onschuld wast. Na verloop van tijd volgt dan toch een soort bevrijding, wanneer de personages stilaan de woorden vinden om hun traumatische ervaringen mee te beschrijven. Hun uitgebreide getuigenissen – die vaak doen denken aan de Michael Jackson-documentaire Leaving Neverland – gaan door merg en been. Elk woord is een stomp in de maag.

Ozon houdt de kijker bij de les met een verschroeiend verteltempo. Het tikitakavoetbal van FC Barcelona is er niets tegen. Zijn smeuïge stijl laat de regisseur – doorgaans niet vies van dubbelzinnigheid en provocatie, zie onder andere zijn laatste L’Amant double – deze keer wel achterwege. Grâce à Dieu is veruit de droogste film uit Ozons carrière. Maar dat kon ook niet anders, zegt de regisseur ons in Parijs: “Ik heb de echte slachtoffers ontmoet, en hun verhalen hebben me enorm geraakt. Het laatste wat ik wilde, was de aandacht daarvan afleiden door opzichtige regiekeuzes. De film gaat over hun woorden, dus die kregen voorrang. Ik wilde zo sober mogelijk zijn.”

Het is de eerste keer dat u een waargebeurd verhaal verfilmt. Wat trok u zo aan in de zaak-Barbarin?

François Ozon: “Ik wou eigenlijk een film maken over mannelijk lijden. Mannen die hun diepste emoties uitdrukken, dat is iets wat je niet vaak ziet in films. Ik ben dus rond dat thema beginnen te researchen, en zo kwam ik uit op de website van La Parole Libérée. De getuigenissen die ik daar las, hebben me over de streep getrokken. 

“Het ging me niet zozeer om de zaak-Barbarin zelf, maar wel over de bevrijding van het woord. Mensen die op hun veertigste plots de moed vinden om te spreken over iets dat ze hun leven lang verdrongen hebben. Dat heeft heilzame gevolgen, maar ook minder aangename. Voor de slachtoffers zelf, en voor hun omgeving. Zelfs dertig jaar na de feiten kunnen trauma’s enorme schade aanrichten.”

Hebt u lang moeten nadenken over hoe u het misbruik in de film zou weergeven? Er wordt niets expliciet getoond, maar de woorden van de personages laten soms weinig aan de verbeelding over.

“Ik heb de letterlijke verklaringen van de echte slachtoffers gebruikt. Die zijn soms heel expliciet, ja. Ik heb wel lang getwijfeld over of en hoe ik het misbruik in beeld zou weergeven. Maar uiteindelijk vond ik dat ik toch iets moest tonen. Niet de seksuele daad zelf – die valt volgens mij niet in beeld te brengen –, maar wel de omstandigheden waarbinnen het kon gebeuren. Ik vond dat cinema visueel moest tonen wat dat is: een kind en een volwassene samen. Men moest zien dat zo’n kind niet weet wat er gebeurt, dat het in een staat van shock verkeert.”

Verrassend is dat Alexandre Guérin ondanks het misbruik toch diepgelovig is gebleven. Hij probeert aanvankelijk zelfs tot een oplossing te komen binnen de kerk.

“Ja, dat vond ik mooi. Nu, als je hem vandaag zou ontmoeten, is het weer een ander verhaal. Hij is nogal geëvolueerd sinds ik de film begon te maken. Ik zou intussen een Grâce à Dieu 2 kunnen maken. (lacht) De laatste keer dat ik Alexandre zag, zei hij dat hij overwoog om zich te laten ontdopen... Toch een serieuze ommekeer. Maar ja, de film stopt eind 2016. Dat is meer dan twee jaar geleden, en er is veel gebeurd sindsdien. Alexandre heeft gezien hoezeer de zaken stagneren. Dat heeft zijn geloof een serieuze knauw gegeven.”

Bent u zelf eigenlijk katholiek?

“Nee. Alleen als ik het vliegtuig neem, dan doe ik vlug een schietgebedje. (lacht) Ik ben wel katholiek opgevoed: ik heb mijn eerste communie gedaan en heb catechese gevolgd. Maar laten we zeggen dat het in mijn puberteit is misgelopen. (lacht) Toen heb ik het weinige geloof dat me nog restte uit mijn kindertijd, verloren.”

Hoe kwam dat?

“Ik ben me heel vroeg bewust geworden van de hypocrisie van de kerk. Er gaapt een enorme kloof tussen de boodschap van het geloof en de praktijk. Jezus predikte gulheid en openheid. Dat strookt niet met de realiteit van het katholieke milieu.”

U ontdekte als tiener dat u op mannen viel. Speelde dat een rol in dat proces?

“Ik voelde als jonge tiener inderdaad dat wat ik emotioneel en seksueel ervoer, niet geaccepteerd werd door de kerk. Het werd veroordeeld, of het bestond simpelweg niet. Dat is het grote probleem van de kerk: haar visie op seksualiteit is niet geëvolueerd.”

De film toont ook de macht van de kerk: alle middelen worden ingezet opdat de waarheid niet naar buiten zou komen. Heeft de kerk nooit geprobeerd om te verhinderen dat u deze film maakte?

“Nee, want ik heb de film onder de codenaam Alexandre gedraaid, zodat de kerk niet te weten zou komen dat het over de zaak-Barbarin ging. Bovendien heb ik alle kerkscènes in België en Luxemburg opgenomen. In Frankrijk zou ik nóóit toestemming hebben gekregen. We wisten heel goed dat de kerk niet wilde dat deze film gemaakt werd. 

“Al moet ik wel zeggen dat we uit de katholieke gemeenschap ook heel positieve reacties gekregen hebben. Een paar bisschoppen hebben de film al gezien, en zij zijn enthousiast. Want ook zij zijn slachtoffers van de defensieve houding van de kerk: daardoor worden alle priesters ervan verdacht pedofielen te zijn. Ze zijn dat zat, en willen dat alles nu voor eens en voor altijd afgehandeld wordt. Het is tijd dat de puist eindelijk uitgeknepen wordt.”

De release van de film valt nu bijna samen met het proces tegen Barbarin. Het proces tegen Preynat moet nog beginnen. Was het uw bedoeling om druk te zetten?

“Nee, absoluut niet. Wij dachten dat alle processen vorig jaar al zouden afgehandeld zijn, en dat de film dus pas achteraf zou uitkomen. Maar je weet hoe het gaat met justitie: uitstel, advocaten... Het was dus zeker niet de bedoeling om de uitspraak te beïnvloeden. 

“Wat ik wel hoop, is dat de film hoop kan geven aan zij die niet durven te praten. Want dit verhaal toont dat mensen echt iets kunnen veranderen als ze zich verenigen. Ik weet dat het onderwerp nogal deprimerend is, en toch hoop ik dat mensen niet depressief maar strijdvaardig de zaal uit gaan.”

Hebt u de film getoond aan de echte slachtoffers?

“Ja, dat was een heel emotioneel moment. Want we voelden dat zij een bladzijde konden omslaan toen ze de afgewerkte film zagen. Alsof ze plots een beetje afstand konden nemen van hun eigen verhaal, nu het door acteurs werd nagespeeld. Al waren ze tegelijk ook wel ongerust over hoe hun omgeving zou reageren op de film. Hun ouders, hun kinderen... We zullen zien.”

Grâce à Dieu speelt vanaf 3/4 in de bioscoop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234