Vrijdag 24/05/2019

Religie

Paus Franciscus geeft het op in Europa

Franciscus ontving deze week een groep ­Afrikaanse migranten op het Sint-­Pietersplein. Beeld AFP

De Ierse keuze voor abortus onderstreept de teloorgang van katholiek Europa. Paus Franciscus legt zich erbij neer en kiest radicaal voor armen en verschoppelingen in Latijns-Amerika en Afrika, tot onbegrip van veel Europese katholieken.

Bijna een derde deel van de Ierse ­bevolking was er in 1979 bij toen paus Johannes Paulus II in Dublin de mis opdroeg. Echtscheiding, homoseksualiteit en abortus waren nog illegaal in het streng katholieke Ierland, waar ­weinigen durfden te tornen aan de ­kerkelijke dogma's.

In augustus krijgt Ierland bezoek van paus Franciscus voor de Wereld­gezinsdagen, waaraan ook activisten tegen abortus deelnemen. Maar na het Ierse referendum over versoepeling van de abortuswetten, waarbij voorstanders een grote overwinning behaalden, heeft de golf van secularisering in Europa ook Ierland bereikt.

Overal in West-Europa vervaagt het ooit ­machtige stempel van het Vaticaan, voor een aanzienlijk deel vanwege de reeks misbruikschandalen en de onmacht om aansluiting te vinden bij katholieken volgens wie hun kerk zich moet aanpassen aan de nieuwe tijden. Het kerkbezoek is scherp gedaald, parochies moeten fuseren en nieuwe priesters en nonnen zijn een zeldzaamheid ­geworden. Huwelijken tussen mensen van ­hetzelfde geslacht nemen toe en in steeds meer ­landen is abortus legaal.

En toch luidt de Argentijnse paus Franciscus niet de noodklok, noch roept hij de gelovigen op de burcht te verdedigen. Hij lijkt zich erbij te hebben neergelegd dat een devoot en katholiek Europa langzaamaan tot het kerkelijk verleden gaat ­ behoren.

Ommezwaai

In plaats daarvan heeft hij zijn aandacht verlegd naar zuidelijke delen van de wereld, waaruit hij afkomstig is. Die ommezwaai kwam hem op veel kritiek te staan. Maar hij gelooft stellig dat een kerk die zich in dienst stelt van de armen en verschoppelingen een authentieker, aansprekender en uiteindelijk evangeliserender boodschap verkondigt dan een kerk die zich vastklampt aan de verdediging van de orthodoxie en Europa’s christelijke wortels.

Paus Franciscus staat voor de uitdaging te voorkomen dat het verval van de kerk in Europa een voorbode is van wat Zuid-Amerika en Afrika te wachten staat. Geen gemakkelijke opgave, want ook op het zuidelijk halfrond wordt de kerk geteisterd door schandalen over misbruik door priesters, ­toenemende secularisering en een geestelijkheid die het contact met de ‘gewone’ gelovigen kwijt is ­geraakt. Zaken, kortom, die het katholicisme in Europa zo zwaar hebben beschadigd.

Dat verklaart misschien waarom Franciscus, die zich niet mengde in het Ierse abortusreferendum, zich vorige maand opmerkelijk betrokken toonde bij een omvangrijk misbruikschandaal in de Chileense kerk.

“Dat schandaal en de nonchalance waarmee Chileense bisschoppen het benaderden, hebben de kerk veel kwaad gedaan”, aldus de Chileen Juan Carlos Cruz, zelf een slachtoffer van seksueel ­misbruik. Hij sprak erover met paus Franciscus, die vorige maand alle 34 Chileense bisschoppen in het Vaticaan ontbood, waar hij hen dwong hun ontslag in te dienen en de slachtoffers om vergiffenis te ­vragen.

In Latijns-Amerika en Afrika leek de toekomst van de kerk veelbelovend, maar het katholicisme verliest er inmiddels terrein aan dynamische ­religieuze concurrenten. Zoals in Brazilië, het land met de grootste katholieke bevolking ter wereld. Evangelische kerken zijn er sterk in opkomst. Zozeer, dat tegen 2030 de katholieke kerk er in de minderheid kan zijn. Paus Franciscus maakte zijn eerste overzeese reis na zijn verkiezing dan ook naar Brazilië.

Zijn voorganger, de Duitser Benedictus XVI, beschouwde het voortschrijdende secularisme als de grootste bedreiging van de toekomst van de kerk. Benedictus dankte zijn verkiezing deels aan zijn aanvallen op ‘de dictatuur van het relativisme’.

Met zijn opvattingen moest hij Europa en zijn christelijke wortels redden, maar de neergang was niet te stuiten en in 2013 hield een dodelijk ­vermoeide Benedictus het voor gezien.

Om zijn opvolger te vinden, reisden kardinalen ‘tot het einde van de wereld’, in de woorden van Franciscus, en kozen de eerste niet-Europese paus in bijna 1300 jaar. Een erkenning dat de toekomst van de kerk elders lag, aldus waarnemers in Vaticaanstad.

(lees verder onder de foto)

Franciscus heeft het Vaticaan goeddeels doordrongen van de noodzaak om radicaal de aandacht te verleggen naar de armen Beeld AFP

Franciscus is nu vijf jaar paus en heeft het Vaticaan goeddeels doordrongen van de noodzaak, volgens hem, om radicaal de aandacht te verleggen naar de armen. In L’Osservatore Romano, de officiële krant van het Vaticaan, kreeg de uitslag van het Ierse abortusreferendum een minder prominente plaats dan het bericht dat Libische mensensmokkelaars hadden geschoten op vluchtende migranten.

Creatief meedenken

Maar in rijk Europa wijst weinig erop dat oplossingen voor de problemen van de kerk nabij zijn. Vorige week opperde de paus in een toespraak tot de Italiaanse bisschoppen dat het tijd is voor fusies van een deel van de honderden parochies in het land. Hij vroeg de Italianen creatief mee te denken over manieren om de kerk nieuw leven in te blazen.

In Italië staan veel katholieke parochies inmiddels onder leiding van geestelijken die niet in het land zijn geboren. In het overwegend katholieke Luxemburg, waar premier Xavier Bettel homo is, werd in september het godsdienstonderwijs op openbare scholen afgeschaft. In 2012 bracht het aartsbisdom Wenen zijn 660 parochies terug tot 150. In Spanje gaat nog maar 1 op de 5 katholieken naar de mis. In Frankrijk is dat 1 op de 10. In Nederland woont nog maar zo’n 5 procent van de katholieken de mis bij. In Duitsland zijn de financiële bijdragen aan de kerk sterk teruggelopen.

Het referendum in Ierland was slechts het laatste voorbeeld van het zich ontworstelen aan een kerk die lang een overheersende rol heeft gespeeld in de nationale politiek en cultuur. Eerder had Ierland al het homohuwelijk goedgekeurd. Premier Leo Varadkar, zoon van een Indiase vader en een Ierse moeder, is gay en bezoekt met zijn partner, net als hij een arts, allerlei evenementen.

"De greep van de katholieke kerk op het leven van de Ieren is verslapt," zegt Mary McAuliffe do­cent genderstudies aan de universiteit van Dublin. "En dat is voor een groot deel haar eigen schuld."

De Ierse kerk hield zich goeddeels buiten de campagne voor het referendum. Activisten tegen ­abortus vreesden dat steun van de door schandalen geteisterde kerk vooral averechts zou werken. Paus Benedictus besefte dat die schandalen voor de kerk in Ierland een ernstige bedreiging vormen. In 2012 verzekerde hij in een herderlijk schrijven aan Ierse katholieken dat hij hun ‘ontzetting en gevoel van verraad deelt’. De Ierse kerk heeft zich echter nooit volledig hersteld.

Overal in Europa zijn nog wel bastions van devote katholieken te vinden. Maar zij zijn het vaak oneens met de koers van de huidige paus. Polen geldt als het trouwste katholieke land van Europa. Ongeveer 40 procent van de katholieken gaat er op zondag naar de mis, bijna iedereen is gedoopt en het ‘exporteert’ priesters naar andere Europese ­landen. De kracht van het Poolse geloof is mede verklaarbaar door de enorm charismatische ‘Poolse paus’ Johannes Paulus II, die wordt geprezen voor zijn rol in de bevrijding van het communisme.

Maar inmiddels is ook sprake van een versmelting tussen de traditionele christelijke waarden zoals uitgedragen door wijlen paus Johannes Paulus en het nationalisme van president Andrzej Duda’s Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die zich verzet tegen de oproepen van paus Franciscus om meer migranten op te nemen.

Soms borrelt in Polen de boosheid over Franciscus naar de oppervlakte. De vooraanstaande en uiterst conservatieve Poolse priester Edward Staniek zei onlangs te hopen dat Franciscus ­traditionele katholieke waarden wil beschermen. Anders wenste hij de paus ‘een snelle reis toe naar het huis van onze Vader’.

Bidden voor Afrika

In Hongarije steunen veel kerkelijke leiders de uiterst negatieve opvattingen van premier Viktor Orbán over immigranten. Orbán moest aanvankelijk weinig hebben van religie, maar zegt nu dat ‘de Europese identiteit is geworteld in het christendom’. Hij beschouwt zijn hek tegen migranten als een manier om de westerse beschaving te ­verdedigen. Volgens de Hongaarse bisschop László Kiss-Rigó begrijpt de paus niet dat Hongarije wordt bedreigd door een invasie.

Populisten in Italië verwijten Franciscus dat hij in feite de strijd heeft gestaakt voor het behoud van Europa’s christelijke identiteit. Paus Benedictus daarentegen begreep heel goed dat Europese ­landen hun religieuze en culturele identiteit ­moeten verdedigen nu die worden bedreigd door een mosliminvasie, oordeelt Matteo Salvini, de­ ­leider van de ultrarechtse partij Lega.

Als de grote overwinning van het ‘ja’ bij het Ierse abortusreferendum paus Franciscus zorgen baarde, liet hij dat niet merken. Hij glimlachte breeduit terwijl hij vorige week zondag duizenden mensen zegende op het Sint-Pietersplein, en hun op het hart drukte te bidden voor Afrika.

Kilvia Passos, 47, hoorde het juichend aan, zwaaiend met de vlag van haar vaderland Brazilië. Ondanks de toenemende concurrentie van de ­evangelische christenen voelt haar land nog diep katholiek aan, verzekert ze. Maar dat was, tot enkele decennia geleden, ook het geval in Ierland en andere Europese landen. Passos: “We maken ons zorgen om wat er hier aan de gang is.”

Jason Horowitz / The New York Times / vertaling René ter Steege

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.