Vrijdag 30/10/2020

Paul Morrens en Hans Willemse schrijven het eerste lexicon bij het werk van de meester

Panamarenko's woordenboekske

'We hebben dit 'woordenboekske', zoals Panamarenko het graag noemt, gemaakt omdat wij - en nog wel meer mensen - eindelijk eens wilden weten waar al die vreemde titels van zijn kunstwerken nu eigenlijk vandaan komen.' Dat zeggen Paul Morrens en Hans Willemse, de glunderende auteurs van Copyright Panamarenko, lexicon bij een bizar universum van tuigen die dromen vleugels geven en van vleugels dromen. 'Als je in september de grote Panamarenko-expo in de Brusselse Koninklijke Musea van de Schone Kunsten bezoekt, heb je meteen een uitstekende handleiding. We ontsluieren het etymologisch verhaal, de historische en artistieke context van elke belangrijke Panamarenko.'

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Armand Plottier

Titels zijn voor Panamarenko belangrijk?

Willemse: "Ah ja, natuurlijk. Net zoals de eerste zin van een roman er knal op moet zijn. En de laatste. Panamarenko is even creatief met zijn taal als met zijn kunst."

Wie jullie boek leest, komt eindelijk het spannende verhaal achter bijvoorbeeld Bing of the Ferro Lusto te weten.

Morrens: "We hebben dan ook niet minder dan vijftien lange gesprekken met Panamarenko achter de rug. De gesprekken - noem het geen interviews - vonden plaats bij hem thuis. Niet zelden namen die een hele dag in beslag. Panamarenko gaf de verhalen achter de kunstwerken niet zomaar prijs, hoor. Aanvankelijk moesten we het stellen met verklaringen als 'omdat het goed klinkt' of omdat het poëtisch is'. Daarmee waren we echter niet tevreden. Na lang praten kwamen we uiteindelijk op het spoor van zijn inspiratiebronnen: de oorlog, film, scienceficton, wetenschappelijke boeken, fauna en flora..."

Zijn kindertijd speelt ook een belangrijke rol in zijn werk.

Morrens: "Zeer zeker. Als jongetje van vier heeft hij de 'vliegende bommen' op Antwerpen meegemaakt. Dat heeft hem zeer sterk beïnvloed, niet enkel de ellende maar ook de vreselijke tuigen zelf, de V1's en de V2's. In feite geeft hij steeds blijk van een hang naar een zuivere wereld, waarin alles ongeschonden is. Daarom voelt hij zich ook zo goed in de afzondering van de Zwitserse bergen."

De archaeopterixen zijn niet aan die jeugdjaren ontleend?

Morrens: "(lacht) Nee, de archaeopterix is een voorouder van onze vogels. De naam is een combinatie van de Griekse woorden achaios (oud) en pteron (vleugel). Panamarenko heeft een aantal archaeopterixen gemaakt. De laatste heet Boula Matari, naar de ontdekkingsreiziger Stanley. Zelf zegt hij over die man: 'Een echte macho die door de brousse trok met de bijbel in de ene hand en een geweer in de andere. Meer dan de helft van zijn soldaten werden geveld door vreemde ziektes en infecties, maar die Stanley bleef maar doortrekken. Dus noemde ik mijn archaeopterixke Boula Matari, omdat hij een moedige stapper is.' Als je Panamarenko tijdens zijn exposé niet onderbreekt, kom je de wonderlijkste zaken te weten. Niet enkel anekdotes, hoor. Zo begon hij op een bepaald moment over het verschil tussen zijn werk en dat van renaissancekunstenaar Leonardo da Vinci."

En dat verschil is?

Willemse: "Da Vinci was gericht op oplossingen. Hij was eerst wetenschapper en pas in tweede instantie kunstenaar. Na gesprekken met Joseph Beuys en Marcel Broodthaers ging Panamarenko inzien dat het poëtische in het technologische belangrijk was. Bij hem zijn de oplossingen niet het belangrijkste. De zoektocht is belangrijker dan het resultaat."

Hij vertelde jullie ook over spectaculaire zoektochten in de Zwitserse Alpen?

Willemse: "Zijn verhalen over zijn verblijf aan de Furka-pas, waar hij een verblijfplaats en atelier heeft, zijn altijd kleurrijk. Op een van zijn tochten in die buurt vindt hij het wrak van een straalvliegtuig, dat tegenover de Furka op de Blauberg is neergestort. Een paar jaar later wil hij terugkeren naar die plek maar het vliegtuig is onvindbaar. 'Ik zat nochtans op dezelfde kant van de Blauberg', zegt Panamarenko daar zelf over. Hij geraakt in de problemen, en ik citeer: 'Onder mij ging dat 45 graden steil omlaag, ik moest me tegen de bergwand aandrukken en mij vasthaken met dat houweel om mij over de grond voort te trekken.' Het loopt goed af. Zijn wijze conclusie: 'Ge kunt schrik hebben van alles, of schrik hebben van niks, en dat is allebei even gevaarlijk. Ge moet alleen maar weten dat ge altijd moet oppassen.'"

Hoeveel werken bespreken jullie?

Morrens: "Een 150-tal. We geven telkens een beschrijving van het werk, zeggen waar het tentoongesteld werd, geven de geschiedenis die eraan verbonden is en een typische anekdote van de meester zelf. Opvallend bij Panamarenko is dat zijn tuigen vroeger doorgaans eenzitters waren. Sinds zijn huwelijk is er ook plaats voor een passagier."

Jullie hebben ongetwijfeld nog Panamarenko-plannen?

Morrens: "(geheimzinnig) Met het huis in de Antwerpse Biekorfstraat waar Panamarenko vroeger woonde, hebben we nog plannen. Maar daarover later meer."

Copyright Panamarenko van Paul Morrens en Hans Willemse, 224 pagina's, 19,90 euro, verschenen bij Ludion. Panamarenko signeert zaterdag van 10.30 en 11.30 uur in Fnac Gent en van 14.30 en 15.30 uur in Fnac Antwerpen.

Adamski Schotel

Sculptuur, 1981

De Poolse immigrant George Adamski was, in de woorden van Panamarenko, 'een van die gestoorde zotten die beweerde dat hij een vliegende schotel had gezien en met die ufo-gasten had gesproken. En hij geloofde het zelf nog ook! Iedereen was daar ineens mee bezig, maar dat werd al vlug ambetant omdat ge wist dat dat allemaal leugens en verzinsels waren. (...)

"Ik heb zelf ook eens een buitenaardse ervaring gehad. Ik werd wakker in het midden van de nacht... en ik zag ineens een witte figuur aan mijn bed staan...! Maar dat was mijn eigen frak (buldert), ik had die over een stoel gehangen! Maar ik dacht dat het God was en ik zei: 'Ik was niets aan het doen! Hier zijn mijn handen!' (lacht)"Barada jet (V1)

Object, 1991

Panamarenko: "Ik was vier jaar en ik was met mijn moeder op de markt in Deurne. (....) Ineens zag ik zo'n klein vliegtuigske aankomen, heel in de verte boven de straat. (...) Toen begon die V1 heen en weer te schommelen. (...) Ge hoorde dat aankomen, brbrbrrrr... (...)en dat kwam recht onze richting uit, hé, dat V1'tje, met vanachter een zwart kruiske erop en aan de staart die rode vlam. (...) juist boven de huiskes van het gemeentebestuur en zo, brbrbrrr..., en op het einde, BAF!, in een stukske niemandsland verderop zo'n groot gat in de grond! In heet Deurne alle ruiten kapot! En iedereen die te vroeg was rechtgestaan lag ineens weer op de grond van die knal."

De benaming Barada vindt haar oorsprong in een scène uit de sciencefictionfilm The Day the Earth Stood Still. Een robot roept daarin op een bepaald moment 'Barada Niktoe!' Panamarenko: "Dat was het bevel voor die robot om te stoppen en de klep van zijn helm af te sluiten. 'Barada Niktoe' wil dus eigenlijk zeggen: 'Afsluiten, klep toe!' Letterlijk dan."Bing of the Ferro Lusto

Sculptuur, 1997

Geïnspireerd door de film The Lady from Shangai van Orson Welles uit 1947.

Panamarenko: "Op een bepaald moment hoor je op de radio een reclameboodschap : 'Brillo Lusto, this is your hair, this is your man!' En toen dacht ik: dat klinkt niet slecht, maar ik maar er 'Ferro' Lusto van. Want ferro is ijzer en Ferro Lusto klinkt heel goed voor een vliegende schotel."brazil

Sculptuur, 2004

Een verwijzing naar de gelijknamige film van Terry Gilliam. Panamarenko: "Er waren kleine dinosaurussen met van die korte voorarmpjes (...) Later is daar een vlies tussen gegroeid (...) En op een bepaald moment kwamen die per toeval al lopend van de grond, en ja, miljoenen jaren later zijn dat dan vogels geworden, hé! (ernstig) Stel u voor dat wij niet in bomen waren gekropen, dan hadden wij ook zo rondgelopen, zwaaiend met onze armpkes en met los vel onder onze oksels... Maar ja, mensen gaan er blijkbaar niet dood van dat ze niet kunnen vliegen..."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234