Zaterdag 10/12/2022

Paul Goossens over de toekomst van Vlaanderen, België, Europa én het kapitalisme

De politieke stresstest moet nog komen

Paul Goossens is Europajournalist en voormalig hoofdredacteur van deze krant. Om de twee weken schrijft hij een bijdrage voor De Gedachte.

'Het laissezfairesysteem van de laatste dertig jaar, dat de globale economie haast onderuithaalde, is niet houdbaar. Niets veranderen is geen optie, want synoniem voor collectieve zelfdestructie.' Toch is Paul Goossens ook ongerust over dit continent en dit land. 'Het economisch nationalisme is weer springlevend' en 'Alles draait hier vierkant'.

Crisissen hebben lak aan ethiek en al evenzeer aan gerechtigheid. Hoe krap ze ook bij kas zaten, plots toverden regeringen wereldwijd honderden miljarden euro's en dollars tevoorschijn om ze in banken en financiële instellingen te pompen. Naar verluidt was het de enige manier om het systeem voor een doodsmak te behoedend. Daarmee werd het grote gelijk van Bertolt Brecht nog eens onderstreept. "Erst kommt dass Fressen", zo schreef die, "dann die Moral."

Of die reddingsoperaties zonder voorgaande volstaan om de machine opnieuw op gang te trekken, is meer dan twijfelachtig. De crisis diept zich nog altijd uit en met de dag worden de prognoses van het Internationaal Muntfonds en de Europese Centrale Bank somberder. Nieuwe grootschalige ingrepen zijn dan ook waarschijnlijk, onder meer in Oost-Europa. Hoe ongaarne de Europese leiders het ook horen, er zal beduidend meer nodig zijn dan de 25 miljard euro die onlangs werd vrijgemaakt. Allicht wordt het een veelvoud, maar dat slechte nieuws wordt opgespaard. Tot na de Duitse verkiezingen, want het zou de kiezer op gedachten kunnen brengen.

Dat de chefs er niet gerust op zijn, bewijst de wildgroei van topontmoetingen. Na de informele Europese Raad van 1 maart komt al dat mooi volk deze week opnieuw naar Brussel. Een van de belangrijke gesprekspunten wordt de voorbereiding van nog maar eens een top, die van de G-20, begin april in Londen. Daar moeten nieuwe en striktere spelregels voor de financiële markten worden vastgelegd. Op zeker ogenblik was er zelfs sprake van een nieuw Bretton Woods. Hoe moeilijk en delicaat dat overleg ook wordt, toch is er reden tot optimisme. Eén ding kunnen de heren en dames die in Londen rond de tafel zullen zitten immers niet doen: alles bij het oude laten. Het laissezfairesysteem van de laatste dertig jaar, dat de globale economie haast onderuithaalde, is niet langer houdbaar. Niets veranderen, is geen optie, want synoniem voor collectieve zelfdestructie.

Zonder zelfkritiek

"De uitgangspunten die de markten sinds 1980 een vrijgeleide gaven, liggen in scherven. Het belang van de overheid neemt weer toe en het tijdperk van een freewheeling financieel systeem is voorbij." Zo begon deze week een reeks in The Financial Times. Het dossier kreeg de leuke kop 'De toekomst van het kapitalisme' mee. Een opmerkelijke serie, want het is veeleer ongewoon dat beurskranten, zeker een Britse, achter het kapitalisme meer vraagtekens dan uitroepingstekens plaatsen. "Een andere ideologische god", zo stelt de krant, "viel van zijn voetstuk. De axioma's waarmee drie decennia lang de samenleving werden geordend, zijn nu even achterhaald als die van het revolutionaire socialisme."

Het feit dat de FT tot voor kort vierkant achter het marktabsolutisme stond en er pas zeer recentelijk een beetje afstand van nam, is vergeten. Zonder enige zelfkritiek worden dertig jaar foute inschattingen en analyses uitgewuifd. Het had ook anders gekund. Een artikel onder de kop 'Wij hebben ons dertig jaar grondig vergist' was sportief en bovenal juist geweest.

Tot dusver zijn er weinigen die de fair play hebben opgebracht om hun vergissingen toe te geven. Zelfs Alan Greenspan, de vroegere voorzitter van de Amerikaanse Centrale Bank en een van de hoofdverantwoordelijken van de huidige ravage, kreeg geen excuus over zijn lippen. Verder dan een "ik ben gechoqueerd en vervuld van ongeloof" kwam hij niet. Greenspan is niet de enige die boter op het hoofd heeft. Zowel de Amerikaanse als de Europese elites liepen decennialang in dichte drommen - een eigentijdse "march of folly" - achter de profeet van minimale staat en maximale markt aan. Capitalism and Freedom van Milton Friedman was jarenlang de bijbel, zo niet de koran van bankiers, economen en politici. De professor inspireerde Ronald Reagan en Margaret Thatcher tot de kreet die decennialang de mantra van veel Amerikaanse en Europese politiek was: "De overheid is het probleem, niet de oplossing". Ook dat was een zeepbel. Op haar beurt spatte ze uit elkaar en het zal jaren duren vooraleer de factuur van die ideologische fata morgana is afbetaald. Of het de neoliberale hardliners tot inkeer zal brengen, is maar de vraag. Alleszins zou het de Dedeckers & co. voortaan tot grote bescheidenheid moeten aanzetten. Hun remedie bleek een gifpil.

'Failed state'

Tot dusver is de politieke schade van de crisis beperkt. Nog altijd overheerst berusting, alsof deze crisis een natuurramp is en geen mensenwerk. Alleen in de failliete ministaatjes IJsland en Letland werden de zittende coalities zonder veel complimenten afgevoerd. In de VS was de financiële chaos dan weer de ideale springplank voor Barack Obama om Bush, de Republikeinen en de conservatieve dogma's aan de kant te schuiven. Een apart geval is en blijft België. Het bankendebacle maakte pijnlijk duidelijk dat het deze staat aan de elementaire cohesie en samenhang ontbreekt om nog te functioneren. Voor zover nodig vond het parlement het nodig om één en ander met de vaudeville rond de Fortisonderzoekscommissie nog eens helder in beeld te brengen. Dit land kan niets meer oplossen. Het asieldossier niet, B-H-V niet, maar evenmin het onderzoek of een basisregel van het democratisch bestuur, de scheiding van de machten, werd geschoffeerd. België krijgt stilaan uitzicht op een vermelding in de bedenkelijke ranking van de failed states. Alles draait hier vierkant.

In tijden van economische rampspoed komt de politieke stresstest doorgaans met vertraging. Pas als duidelijk wordt dat de miljarden door besparingen of hogere belastingen moeten worden teruggewonnen, wordt de crisis voor iedereen concreet. Indien de recessie dan niet is ingetoomd en er zich nog geen perspectief op groei aandient, dreigt zware politieke averij. 7 juni wordt een eerste, belangrijke politieke stresstest. In Vlaanderen en België, maar evengoed in Europa. De Unie schitterde de afgelopen maanden door onmacht en moest het initiatief voortdurend aan de lidstaten overlaten. Het economisch nationalisme is weer springlevend. Commissievoorzitter José Manuel Barroso en de zijnen misten een historisch rendez-vous en het zou niet onredelijk zijn als ze daarop worden afgerekend.

In tijden van economische rampspoed komt de politieke stresstest doorgaans met vertraging: 7 juni wordt een eerste, belangrijke, in Vlaanderen en België, maar evengoed in Europa

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234