Donderdag 22/08/2019

Patrick R. en de kip met gouden eieren

Het begon allemaal bij Poultry-Vision, een bedrijf uit Ravels dat niet echt bestaat, maar zich goed wist te verkopen. Op zoek naar Patrick R., de gifmenger achter het eierschandaal.

"Ik zeg altijd: chemicaliën kun je met de ogen dicht gebruiken, bij biologische middelen hoor je er je verstand bij te houden. Wij bestrijden de bloedluis ook, met een mijt. Die eet ze gewoon op, klaar. En dat duurt dan misschien wat langer, maar het werkt net zo goed. Of beter, zou ik eerder zeggen, als ik zie hoe deze crisis dag na dag verder uitdeint."

Mark Schippers is een van de zaakvoerders van MS Schippers in Bladel, een groothandel in voeders, vitamines en reinigingsmiddelen voor kippen-, rundvee- en varkensstallen net boven de Nederlands-Belgische grens. Patrick R. (47) was van 2008 tot 2013 erkend handelsvertegenwoordiger voor MS Schippers. Hij was het soort kerel dat letterlijk de boer opging om boeren te overtuigen van het allernieuwste en het allerbeste voor een zorgeloze teelt. Een wat agressieve verkoper, stijl Goe Poeier, als in de Pajottenland-sketch van Urbanus.

Schippers wikt zijn woorden: "Laat ik het zo stellen. Wij zijn een familiebedrijf, we bestaan al vijftig jaar. Op een gegeven moment merk je dat antibiotica en chemicaliën toch niet de wondermiddelen zijn die je er altijd in had gezien. We zijn meer en meer de biologische toer opgegaan en daar hebben onze wegen en die van Patrick R. zich zo'n beetje gescheiden. Maar goed ook, denk ik nu."

Gigantische schuur

De Veldstraat in Ravels. Een indringende mestgeur. In deze grensgemeente, hoog in de Kempen, resideren 14.000 mensen en meer dan een miljoen kippen, al leven die iets minder lang. De meeste niet langer dan zes weken.

Het bedrijf van Patrick R., in mediaberichten steevast Poultry-Vision genoemd, oogt als tientallen andere. Een gigantische schuur die dienstdoet (of -deed) als kippenkwekerij en achteraan twee Vlaamse nieuwbouw-fermettes met zonnepanelen op het dak en een 4x4 op de oprit. Dit is de oerbron van het fipronil-schandaal en de vraag die nu zo stilaan half Europa bezighoudt: sinds wanneer?

De werkelijke handelsbenaming van het bedrijf is Agro R., waarbij de R. staat voor de familienaam van Patrick. Als commerciële benaming vermeldt een handelsrapport van kredietadviseur Graydon de naam Pro-Farma. Het bedrijf is op 29 juni 2007 gesticht door zijn zus Christine R. en per 23 januari 2008 geleid door Patrick R. Hij is dan nog vertegenwoordiger voor MS Schippers, maar heeft volgens Schippers dan al besloten om "meer voor zichzelf te gaan werken".

In het dorp wordt gezegd dat R. zich de klantenlijst van zijn werkgever toe-eigende en zo klanten afsnoepte, iets wat not done is in de sector. Toch niet onder oudere pluimveehouders die een commerciële afspraak nog altijd bezegelen met een handgebaar.

Een bedrijf genaamd Poultry-Vision bestaat dus niet; het is slechts een benaming die lekker bekt. Zoals Chickfriend, van de Nederlandse vrienden Martin van de B. (31) en Mathijs IJ. (24). Zij maakten in de Nederlandse pluimveewereld al een jaar of twee furore met hun product Dega-16, hét finale wondermiddel tegen bloedluizen, de nachtmerrie van elke pluimveehouder. De jongens reden met hun beschermingspakken en hun kanon-op-wielen door de stallen. Ze lieten Wikipedia acteren dat Dega-16 "een natuurlijk product op basis van menthol en eucalyptus" is.

Dat zat ook in hun Dega-16-spray, lekkere geurtjes. Na hun doortocht geurde de kippenren als een wellnesszaak. En geen bloedluizen meer.

De Wikipedia-pagina is intussen genomineerd voor verwijdering, maar sceptici waren er al eerder.

"Als je die jongens vroeg wat Dega-16 was en waar het vandaan kwam, dan leken ze dat niet te weten", zegt een kweker uit Weelde. "Voor oudere boeren, altijd een beetje wantrouwig, is dat meestal voldoende om er toch maar niet aan mee te doen."

Als het Nederlandse Pluimveeweb in juni van dit jaar een zoveelste publireportage uitgeeft over Chickfriend en de wonderlijke weldaden van Dega-16, post een zekere Frits daaronder: 'Product heeft geen toelating.'

Kwaad opzet

Achttien jaar na de dioxinecrisis is het nog steeds een quizvraag: hoe heten de West-Vlaamse vetsmelters waarmee het toxische spul in onze kippen terechtkwam? Verkest. Lucien en Jan Verkest uit Deinze. Hun namen zitten in het collectieve geheugen als gewetenloze booswichten.

"Hun namen rijmden dan ook nog op verpest", sakkerde een van hun advocaten destijds.

Vader en zoon Verkest werden in 2010 na een uitputtende juridische veldslag veroordeeld tot twee jaar cel, de helft met uitstel, een verbeurdverklaring van 3,5 miljoen euro en schadevergoedingen aan gedupeerde klanten. Erg zware straffen, zeker als je even de moeite doet de klok ver genoeg terug te draaien.

De bron van de dioxine-contaminatie was het Waalse bedrijfje Fogra, dat op een containerpark in het Waalse Bertrix naar wekelijkse gewoonte tonnen frituurvet was gaan ophalen. Het had die tonnen vet afgeleverd bij Verkest, waar ze dan werden versmolten tot vetstof voor dierenvoeder. Heel veel tussenstations faalden in tijdige rapportering over zieke kuikens en andere abnormale verschijnselen, maar de bron van de contaminatie was een of andere idioot die zich op een containerpark was gaan ontdoen van dioxine- en PCB-houdende motorolie. Misschien niet eens met kwaad opzet, dat is nooit uitgeklaard.

De dioxinecrisis was in oorsprong een stom accident. Daarom lijkt er iets te schorten aan de steeds terugkerende vergelijkingen met de fipronilcrisis.

KieQ

Volgens een vorige week door NRC Handelsblad geopenbaarde factuur plaatste Patrick R. op

8 mei 2016 een bestelling van 3.000 liter fiprocid, het basisbestanddeel van fipronil, bij het Roemeense bedrijf Farmavet. R. betaalde 108.000 euro of 36 euro per liter. Hij verkocht het product onder de fictieve naam 'fypro-rein' in kleine hoeveelheden door aan de jongens van Chickfriend. Volgens de factuur aan 122,80 euro per "eenheid", maar vermoedelijk zijn ook dat liters.

Een in NRC uitgelekte mail laat zien dat R. al in augustus 2016 nog eens op zoek is naar 5.000 liter fiprocid. "Het is dringend", mailt hij, "omdat ik de productie moet starten."

De zaken gaan goed, en meer bepaald sinds het boekjaar 2015. Een bedrijfsresultaat van 18.102 euro in 2014 wordt in 2015 verveelvuldigd naar 143.666 euro. Patrick R. lijkt een doodeenvoudige geldmachine te hebben ontwikkeld: je importeert een in de pluimveeteelt verboden product uit Roemenië en je verkoopt het voor vier keer zoveel geld aan twee hippe jongelui die overweg kunnen met sociale media.

Als op 2 juni vanuit een eierbedrijf in Sint-Niklaas de eerste melding komt van met fipronil gecontamineerde eieren, zit Patrick R. een dag later meteen al bij notaris Filip Segers in Ravels. Hij regelt er bij hoogdringendheid de oprichting van een nieuwe bvba die KieQ zal gaan heten en zich net als Agro R. gaat bezighouden met 'verkoop van ontsmettingsmiddelen, insecticiden, voeders, voedingssupplementen'. De oprichtingsakte wordt nog de dag zelf neergelegd bij de griffie van het Belgisch Staatsblad. Dat is ongewoon snel en voedt op z'n minst de impressie dat R. perfect weet dat er een gigantisch probleem op hem afkomt en in een eerste reactie vooral schikkingen treft om zich tegen schadeclaims en ander onheil te wapenen. R. zal pas op 20 juli de federale recherche van Turnhout over de vloer krijgen voor een huiszoeking. Tijd genoeg om, naast de oprichting van een nieuwe vennootschap, sporen te doen verdwijnen.

We leerden fipronil deze zomer kennen als het spul waarmee vlooienbandjes voor hond en kat worden besprenkeld. Toch is het volgens Europees Parlementslid Bart Staes (Groen) vanuit commercieel opzicht vooral een insecticide op z'n retour.

"Herinner je de rapporten over massale bijensterfte in 2012", zegt hij. "Wetenschappelijk onderzoek wees toen drie neonicotinoïdes en één pesticide in landbouwzaden aan als oorzaak. Die pesticide, dat was fipronil. De Europese Commissie heeft toen op verzoek van het Europees Parlement beperkingen uitgevaardigd op het gebruik en de import van die pesticiden. Daar lopen trouwens nog steeds rechtszaken over bij het Europees Hof in Luxemburg."

Ongevalletje noch misverstand

De hele wereld is zich inmiddels bewust van wat een verdere massale bijensterfte voor deze planeet kan aanrichten. Het staat een beetje in de sterren geschreven dat de opgelegde beperkingen vroeg of laat zullen leiden tot een verbod, reden waarom de vrije markt slim genoeg is om zelf op zoek te gaan naar alternatieven. Zoals MS Schippers.

Want daar gingen de meningsverschillen tussen Patrick R. en de bedrijfsleiding in Bladel over. "Hij heeft inderdaad een aantal van onze klanten meegenomen naar z'n eigen bedrijf", zegt Mark Schippers. "Maar daar was geen conflict rond of zo, ook al wordt dat nu beweerd. Ik zou het eerder een verschil in visie noemen, op hoe de landbouw gaat evolueren."

De handel in fiprocid is in de Europese Unie nog altijd vrij. Patrick R. had ook rechtstreeks kunnen bestellen bij de producent, het Roemeense bedrijf Pasteur.

"Het zou op die manier wel aandachtiger zijn gemonitord", zegt Staes. "En er geldt natuurlijk een absoluut verbod op het gebruik van dit product bij pluimvee. Het lijkt mij niet aannemelijk dat Patrick R. dat niet wist. Ik denk dat hij heeft geprobeerd zijn leveringen van duizenden liters uit Roemenië onder de radar te houden door via een tussenleverancier te gaan en op facturen andere benamingen te gebruiken. Omdat hij wist wat hij aan het doen was."

Het wordt bepaald lastig om dit ooit uitgelegd te krijgen als een ongevalletje of een misverstand. Hoe hard Pieter Helsen, de advocaat van Patrick R., ook z'n best doet.

"De verantwoordelijkheid over hoe en bij wie het product uiteindelijk zal worden gebruikt, ligt niet bij de verkoper", zegt hij. "Mijn cliënt heeft de afnemers duidelijk genoeg gezegd wat voor product het was."

Dat wordt interessant, ooit. Debatten voor de rechtbank. Bedrijf Poultry-Vision verkoopt pesticide aan bedrijf Chickfriend, argumenterend dat het nooit had kunnen vermoeden dat de klant er iets mee zou gaan doen dat verband kon houden met kippen.

Pieter Helsen: "Wat telt, is de wet. Mijn cliënt is tot nader order door de onderzoeksrechter enkel in verdenking gesteld voor vermeende inbreuken op een aantal Europese verordeningen. Niet voor valsheid in geschrift of iets van die strekking. Toch wordt hij nu al dagenlang belaagd door binnen- en buitenlandse media."

Postpakket

Patrick R. was zelf ook actief op sociale media. Het kan niet anders of hij heeft de succesverhalen van Martin en Mathijs, zijn grootste afnemers, honderden keren zien passeren. Opmerkelijk zijn ook de hoeveelheden die R. uit Roemenië liet overkomen. In de tijdslijn die het Federaal Voedselagentschap (FAVV) deze week voorlegde in de Kamer wordt melding gemaakt van de ontdekking van een postpakket met fipronil op de luchthaven van Schiphol, half maart 2017. Het pakket was bestemd voor een Nederlands adres op naam van Patrick R.

Het spul kwam niet alleen in tankwagens, het moest blijkbaar op alle mogelijke kanalen tot in Ravels geraken. Of in Baarle-Hertog.

R. bezat daar een loods, op het piepkleine Belgische mini-eiland in het Nederlandse Noord-Brabant, een paar minuten rijden van zijn fermette. Nadat de huiszoeking in Ravels weinig had opgeleverd, ontdekte de federale recherche op 1 augustus in Baarle-Hertog een verborgen lading van nog eens 6.000 liter fiprocid. Dat brengt de totale in kaart gebrachte hoeveelheid op 14.000 liter.

Over die geheime loods, daar had Patrick R. in zijn eerste ondervragingen blijkbaar niks over gezegd.

Pieter Helsen: "Daar kan ik, gelet op het geheim van het onderzoek, niet verder op ingaan."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden