Dinsdag 29/11/2022

PASSAGE

Schrijvers duiken in hun boekenkast om een fragment uit de Nederlandstalige literatuur te selecteren dat een bijzondere waarde voor hen heeft. Deze week leest Alicja Gescinska een fragment uit Godenslaap van Erwin Mortier.

'Ik heb altijd gehuiverd voor de daad van het beginnen. Voor het eerste woord, de eerste aanraking. De onrust wanneer zich de eerste zin moet vormen, en na de eerste de tweede. De onrust, en de opwinding, alsof je de wade wegtrekt waaronder een lichaam rust: slapend of dood.'

Prachtig is de manier waarop Erwin Mortiers Godenslaap begint. Goede wijn behoeft geen krans. En over Godenslaap is ook al zo veel lovends geschreven dat het haast overbodig lijkt om daar nog iets aan toe te voegen.

En toch. Heel vaak gaat de aandacht uit naar de taalpracht van Godenslaap. Net omdat de taal zo virtuoos is, zou je haast voorbijgaan aan de vele betekenislagen van de roman. En aan het feit dat Mortier ook met een eenvoudige zin een hele denkwereld kan oproepen. Een zin als: 'Geen sonnet heeft ooit de koers van de geschiedenis verlegd.' Of: 'Ik heb altijd gehuiverd voor de daad van het beginnen.'

De zegswijze wil dat elk begin moeilijk is. Als filosoof wil ik dat dan ontleden. Wat is beginnen precies? En waarom is het moeilijk? Dat zijn misleidend eenvoudige vragen. Het is enigszins verbazend dat maar weinig filosofen het fenomeen van het beginnen onder de loep hebben genomen. Waarin onderscheidt zich een beginnende daad van de voortzetting, de voltrekking of de voltooiing van een daad - en zijn die wel van elkaar te onderscheiden?

Ik vind dat prikkelende en prangende vragen, maar de enige filosofen waar ik die interesse ook terugvind zijn Emmanuel Levinas en Vladimir Jankélévitch. Zij definiëren de daad van het beginnen in relatie tot de realisatie van het goede. Beginnen is een verzet tegen de status-quo van het bestaan: geen vrede nemen met wat is, maar streven naar wat beter kan zijn.

Volgens Jankélévitch is de mens al te vaak een weekdierachtig wezen, onverschilligheid en passiviteit zijn de grootste bronnen van het kwaad. Het morele failliet van de inertie, zoals Dostojevski ook zo sterk beschrijft. Het failliet van het ennui.

Tegenover het verveelde en vervelende bestaan staat het avontuur: de levensvreugde en de affirmatie van het nieuwe begin als mogelijkheid om goed te doen, want zonder beginnen is er geen verwezenlijken en zonder verwezenlijken is de moraal een dode letter. Het goede doen vergt moed, de moed om je uit het drijfzand van je eigen inertie en gemakzucht los te wroeten.

Die moed wordt belichaamd in de daad van het beginnen. Pour commencer, il faut simplement du courage. De moed ook om met de onzekerheid te leven over de uitkomst van het beginnen: wat tref je uiteindelijk onder de wade aan, om Mortiers beeld over te nemen?

Ook bij Levinas is er die koppeling van de verveelde mens die niet in gang wil schieten, passief blijft en het goede dat verzaakt wordt. De mens voor wie elk begin louter een last is en geen mogelijkheid. Levinas noemt dat een 'zijnstragedie' en 'toekomstmoeheid'. En een afkeer van de daad van het beginnen.

Als Mortier - bij monde van zijn stokoude hoofdpersonage - daadwerkelijk een diepe worsteling heeft doorgemaakt bij het formuleren van de eerste zinnen van zijn roman, dan is het resultaat daarvan het bewijs dat uit de moed om de huiver te overwinnen, inderdaad heel goede dingen voortkomen. Kunnen voortkomen.

Alicja Gescinska

► °1981 ► Pools-Belgische filosofe en schrijfster ► doceert Europese politiek aan Amherst College (VS) ► non-fictie: De verovering van de vrijheid (2011) en Leszek Kolakowski (2014) ► debuutro- man: Een soort van liefde (2016)

Erwin Mortier

► °1965 ► Vlaamse schrijver van romans, verhalen, gedichten, essays ► debuteerde in 1999 met de roman Marcel ► won in 2009 de AKO Literatuurprijs voor Godenslaap.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234