Vrijdag 15/11/2019

PASSAGE

Schrijvers duiken in hun boekenkast om een fragment uit de Nederlandstalige literatuur te selecteren dat een bijzondere waarde voor hen heeft. Deze week een fragment uit Karakter van F. Bordewijk.

'Een mens ontdekt soms zijn gaven laat. Maar het is zulk een waar woord: laten we toch allen van ons leven maken wat we kunnen. Laten we beginnen met onszelf te ontdekken. Ik wil niet anders dan graag vooruit komen. Ieder onzer moet dat willen, dan kómt hij vooruit...'
Weer zweeg hij, toen op een andere toon:
'Dit wou ik alleen maar zeggen, en dat ik u nogmaals dank, en dat we allen hier in goede harmonie mogen samenwerken, en tenslotte dat ik vrees - ik had het niet bedoeld - maar ik vrees toch dat dit een klein beetje als een preek is uitgevallen.'
Toen had hij opeens allen gewonnen, want daar verscheen zijn glimlach, meeslepend, onweerstaanbaar, daar zat opeens een volledig mens, die door een enkele gelaatsuitdrukking de wereld kon veroveren en het niet wist.
Even later werd de koffie staande gebruikt, en likeur was er ook. En - de meisjes in een groepje bijeen - zei juffrouw Van den Born onverwacht met haar schorre stem: 'God, juffrouw Te George, bent u een beetje dronken? Wat beeft uw hand!'
Juffrouw Te George schudde lachend van neen, en zette het trillend likeurglaasje neer.

In krap tweehonderd woorden zet Bordewijk het volledige drama van Katadreuffe neer

Aan het woord is Jacob Willem Katadreuffe, onecht kind van een berooide dienstbode, op het moment dat hij juist geslaagd is voor zijn staatsexamen; dit is zijn feestje. Puur op wilskracht heeft hij zich omhoog gevochten tot hoofd personeel in een advocatenkantoor. Net als zijn steile moeder laat hij zich door niemand helpen, door niemand tegenhouden. Hij moet en zal advocaat worden, en dat is pas het begin. In zijn verbeten klim is er voor niemand plaats, zelfs niet voor de zachtmoedige juffrouw Te George, die - zo lezen we af aan dat trillend likeurglaasje - wanhopig verliefd is op de jongeman die immer ernstig is, maar eenmaal naar haar heeft geglimlacht. Vlak nadat ze haar glaasje heeft neergezet, zal ze het kantoor ontvluchten, om er nooit meer terug te keren.

Ik las Bordewijks Karakter als vijftienjarige. De tengere Katadreuffe, slap van lijf en leden maar met een aan waanzin grenzende wilskracht, was het eerste personage waarin ik mezelf werkelijk herkende. Niet omdat hij, zoals de helden uit mijn kinderboeken, eigenschappen had die ik zou willen hebben, maar met afschuw en onrust. Ik herkende niet de mens die ik bedoelde te zijn, maar de mens die ik desondanks geworden was.

'Ik wil niet anders dan graag vooruit komen. Ieder onzer moet dat willen', zegt Katadreuffe. Monomaan. Maar direct daarop verschijnt zijn glimlach, 'meeslepend, onweerstaanbaar', en onthult 'een volledig mens'.

We begrijpen waarom het likeurglaasje trilt: juffrouw Te George slaat het bloederige schouwspel gade van een mens die zichzelf moedwillig in tweeën zaagt, en zijn beste helft als hinderlijke zwakte amputeert. In krap tweehonderd woorden zet Bordewijk in deze passage het volledige drama van Katadreuffe neer. Daar is hij, de onthullende glimlach, gepaard aan de jakkerende, blinde drang.

Het meest schrijnend is misschien de aansporing van Katadreuffe om 'te beginnen met onszelf te ontdekken'. Wanneer hij, aan het slot van de roman, Te George weer ontmoet, is ze getrouwd. Ze heeft een kinderwagen bij zich. Hij spreekt haar aan en noemt zichzelf een lafaard. Nu pas heeft hij begrepen dat zijn wilskracht vooral de willoze onderwerping aan een heilig moeten is. Hij ontdekt eindelijk de volledige mens die hij is, en die al die tijd verborgen ging achter de halve mens die hij wilde zijn.

Katadreuffe wist het niet.
Juffrouw Te George wist het allang.
Een mens ontdekt soms zijn gaven laat.


Bregje Hofstede
► °1988 ► Nederlandse schrijver en kunsthistoricus ► Verhalen en essays in o.a. Das Magazin, De Gids en Hollands Maandblad ► Mede-auteur van De verbeelders (2014), over boekillustraties ► Debuutroman: De hemel boven Parijs (2014)

F. Bordewijk
► 1884-1965 ► Nederlandse schrijver ► Beroepshalve advo- caat ► Bekend werk: Blokken, Knorrende beesten, Bint, Karakter ► Constantijn Huygens-prijs voor zijn gehele oeuvre (1957)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234