Maandag 27/01/2020

'Partijpolitiek versmacht de democratie'

Zot! Denk je als je David Van Reybrouck hoort pleiten om verkiezingen te vervangen door een systeem van loting. Tiens, dit is minstens een debat waard. Denk je als je de moeite doet om zijn vurige requisitoir 'Tegen verkiezingen' ook echt te lezen. Laat dat debat hier starten.

'We zijn onze democratie kapot aan het maken door haar te beperken tot verkiezingen, en dat terwijl verkiezingen nooit als democratisch instrument zijn bedacht", concludeert Van Reybrouck in zijn nieuwe essay, dat vandaag verschijnt. Aan urgentie geen gebrek inTegen verkiezingen, maar de gelauwerde auteur biedt ook meteen een (radicale) oplossing aan: volksvertegenwoordiging via loting. U denkt nu aan politici die als loterijballetjes door een hostess uit een bokaal gehaald worden, maar het systeem dat Van Reybrouck voorstelt is genuanceerder dan het Oud-Griekse model van oerdemocratie. Concreet stelt hij voor België voor om de straks afgeschafte Senaat te vervangen door een reflectiekamer waarin door loting aangeduide burgers debatteren over grote maatschappelijke kwesties.

Is onze democratie er dan zo erg aan toe? David Van Reybrouck meent van wel. "Dat er sleet zit op het systeem van verkiezingen, is al langer duidelijk. Verkiezingen, die geïntroduceerd zijn na de Franse Revolutie, zijn ook helemaal niet bedoeld om de democratie te bevorderen. Verkiezingen moesten enkel de erfelijke aristocratie vervangen door een nieuwe, burgerlijke aristocratie. Dat aristocratisch trekje zit er nog altijd in. Je gaat een keer naar de stembus en dan ben je voor vier, vijf jaar je stem kwijt. Mensen zijn vandaag beter geïnformeerd en hoger opgeleid dan tweehonderd jaar geleden, en dus hebben ze recht op meer inspraak. Dat politieke recht moet je eerlijk verdelen, en dan kom je bij een vorm van loting uit."

Toch blijven we ons maar vastklampen aan die verkiezingen. Elke stembusgang is nu een 'moeder aller verkiezingen'.

Van Reybrouck: "We zijn verslaafd aan electorale campagnes, terwijl ze de democratie kapotmaken. Dit loopt fout, als we er niets aan doen. We hebben een staatssecretaris voor Administratieve Vereenvoudiging gehad. Laten we er nu een voor Democratische Innovatie creëren, en laat die een plan voor de komende dertig jaar uittekenen."

De herinnering aan de laatste pogingen om het eens zonder verkiezingen te proberen - het fascisme en het communisme - zijn niet van die aard om veel vertrouwen in soortgelijke experimenten te stellen.

"Maar die hebben dan ook radicaal het parlement afgeschaft. Daar pleit ik dus niet voor, wel om het te versterken. Loting is een leerschool voor de democratie: burgers stappen vaak anders, betrokkener, genuanceerder uit zo'n proces dan ze bij aanvang waren. In het rechtbrankdramaTwelve Angry Menzie je dat mooi, hoe de juryleden door discussie oog krijgen voor de complexiteit van de realiteit."

Twelve Angry Menis ook een waarschuwing voor het gevaar van manipulatie en overwicht van mondige burgers. Je zult Jef Vermassen maar uitloten.

"Dan zul je zien dat ook hij niet eenzijdig zijn wil zal kunnen doordrukken. Dat retorisch sterkere burgers bevoordeeld zijn bij een loting blijkt niet te kloppen in de praktijk. Er zijn modellen om minder mondige deelnemers toch meer inbreng te geven in het debat. Je gaat uitgelote vertegenwoordigers niet in een vaste groep opsluiten in een zaal met de deur op slot."

Stel dat we de Senaat vervangen door een Gelote Kamer. Waarover mag die beslissen?

"In Ierland zitten momenteel 66 door loting bepaalde vrijwilligers bijeen met 33 verkozen politici om na te denken over enkele heikele punten in de grondwet, waar de partijpolitiek niet uit raakt. Dat lijkt me al een aardige eerste aanzet. Neem het asiel- en migratiebeleid. Is er een billijk alternatief voor het huidige beleid? In eerste instantie hoeft het antwoord nog niet tot een bindend advies, laat staan tot een wetswijziging te leiden. Er zitten vijftig tinten grijs tussen burgers die vijf jaar hun mond moeten houden, en een permanent orgaan van burgers die zelf bij lottrekking wetten stemmen.

"Loting is gewoon een alternatieve vorm van volksvertegenwoordiging, die naast de bestaande kan opereren. Kan het zonder verkiezingen? Misschien, ooit wel, maar nu is onze samenleving daar niet klaar voor. Ik wil juist een beetje rust en langetermijndenken in de democratie brengen, dan is het niet wijs om meteen het hele parlementaire bestel op de schop te gooien."

Politici raken verlamd door de angst voor hun kiezers. Zal de democratie gesmeerder lopen als die kiezers zelf de macht krijgen?

"Dat politici de burger enkel als kiezer benaderen, is juist het probleem. Een politicus durft niet te bewegen omdat hij denkt dat zijn kiezerskorps uit eendimensionale, onredelijke politieke consumenten bestaat, die bij de minste toegeving naar de overkant lopen. Als politici burgers zouden betrekken in het beslissingsproces, zouden ze merken dat de meeste mensen genuanceerd denken en handelen.

"Loting helpt om het vertrouwen van de burger in de politiek - maar ook vice versa - te herstellen. En met vertrouwen komt verantwoordelijkheid. In IJsland heeft een groep gewone maar verkozen burgers in vier maanden tijd een nieuwe grondwet geschreven - mét massale goedkeuring van de rest van de bevolking. Dat was nooit gelukt binnen het traditionele partijpolitieke stelsel, waarbij parlementsleden enkel mogen bewegen binnen de krijtlijnen die door de regeringsmeerderheid zijn uitgezet."

Is particratie dan niet het grote probleem?

"De particratie versmacht de democratie. Dat zie je bij ons, maar ook met Berlusconi in Italië en het duel tussen Republikeinen en Democraten in de VS. Dat hun land aan de afgrond staat, kan de Republikeinen niet schelen. Als Obama maar mee de dieperik in gaat. Het winnen van verkiezingen is belangrijker geworden dan de welvaart van het land. Maar ook in zowat alle Europese landen worden partijen beschouwd als de meest corrupte instellingen. Ze hebben zeer veel macht en niemand vertrouwt hen. Dat wantrouwen straalt af op individuele politici en op het parlement, en dat gaat me aan het hart. We zitten in een permanente staat van kieskoorts waarbij media en politiek elkaar voortdurend ophitsen."

Mensen willen niet dagelijks geconfronteerd worden met politiek conflict. Uw remedie is om hen nog meer met politiek lastig te vallen.

"De betrokkenheid bij politiek was nooit eerder zo groot. Liefst 83 procent van de Duitsers antwoordde vorig jaar bevestigend op de vraag in een enquête vanDer Spiegelof meer inspraak het vertrouwen in de politiek zou verhogen. Het is die spanning tussen verhoogde kennis en verminderd vertrouwen die voor frustratie en wantrouwen zorgt.

"Luc Huyse deed al in de jaren zestig onderzoek naar apathie bij de 'afwezige burger' in Vlaanderen. Die was toen groter dan vandaag. Wat kon een West-Vlaamse boerin de politiek schelen? Ze stemde heel haar leven op de CVP, en meer moest dat niet zijn. Toch had ze vertrouwen in het systeem. Vandaag ligt dat omgekeerd: het vertrouwen is weg, maar de betrokkenheid is groot. Mensen staan te popelen om hun zeg te doen, maar het kan niet. Dus doen ze het maar op Facebook en op internetfora van krantensites."

Wat je daar aantreft, is niet bepaald een feest van democratie.

"Het is geschreeuw, maar wat moet je anders als je niet gehoord wordt? Zet zulke schreeuwers samen rond tafel en je krijgt meteen een veel geciviliseerder debat. Die verbale agressie is een bewijs dat er een democratische nood is waaraan niet voldaan wordt. Burgers wantrouwen politici, maar politici wantrouwen ook burgers. De tijd van de zwijgende meerderheid is voorgoed voorbij. Die geest krijg je niet meer in de fles. Naast stemrecht willen de mensen spreekrecht krijgen."

Het resultaat moet een meer op consensus gerichte politiek zijn. Is er niet juist te veel ideologische eensgezindheid?

"De kern van democratie is conflict. Democratie zal nooit iedereen gelukkig maken, maar een sterke democratie leert je wel omgaan met je ongeluk. Vandaag vegen we de reële conflicten onder het tapijt, en de imaginaire kloppen we op. We discussiëren vandaag niet over de woonbonus, we leuteren over de 'ruzie' tussen N-VA en sp.a. Ik zou wel eens een burgerpanel willen horen over bijvoorbeeld de verhoging van de pensioenleeftijd. Niet-verkozen burgers hebben veel minder problemen met compromissen dan verkozenen. Ze sluiten ze immers elke dag, thuis en op hun werk.

"In Noord-Ierland heeft men door burgeroverleg in een weekend tijd een pragmatische onderwijshervorming kunnen doorvoeren, waardoor katholieke kinderen eigen godsdienstlessen kregen in protestantse buurtscholen en vice versa. Partijen zouden dat taboe nooit aangedurfd hebben, omdat ze dan electoraal afgestraft zouden worden.

"Die electorale 'afstraffing' is een verderfelijke spiraal: in de jaren zestig verloren regeringspartijen in Europa gemiddeld 1 à 1,5 procent, vandaag is dat 10 procent en meer. Probeer maar eens krachtig te besturen met het voortdurende gehijg van een opiniepeiling in je nek. In Nederland was Diederik Samson een jaar geleden nog de redder van de democratie, vandaag lijkt hij alweer afgeserveerd."

De verkiezingstriomf van Angela Merkel in Duitsland is een krachtig tegenvoorbeeld.

"Dat is het argument van de klimaatnegationisten. Het is niet omdat het vorig jaar een kille zomer was dat de klimaatopwarming geen feit is. Natuurlijk zullen er nog uittredende regeringspartijen verkiezingen winnen, maar de tendens wijst op steeds groter verlies.Het is vandaag comfortabeler om aan de kant te gaan staan. In ons huidig model van partijfinanciering wordt dat dan zelfs een economisch argument: als je je partij groot en rijk wilt houden, blijf je weg uit de regering. Je moet zot zijn om staatsdragend te willen zijn."

Dat is toch een collectieve verantwoordelijkheid? AlsTerzakeeen kijkcijferhit wil, organiseren ze wel een boksmatch met Bart De Wever (N-VA). Dat kun jeTerzakeverwijten maar ook de op sensatie beluste burger.

"Als er een ongeluk gebeurt op de E40, vertraagt iedereen ook om te kijken. Dat is des mensen. Media moeten zich de vraag stellen of ze zich tevreden willen stellen met het bevredigen van die kijklust. Je mag Johan Vande Lanotte (sp.a) kritisch bevragen over zijn machtswellust, maar moet dat zeven keer in hetzelfde interview, en moet je niet ook minstens een keer peilen naar zijn idealisme? Het is bijzonder cynisch om te denken dat mensen daar niet in geïnteresseerd zijn. Ook media moeten leren hun publiek niet als passieve consument maar als actieve burger te behandelen. De nationale ombudsman in Nederland zei het onlangs kernachtig: 'De meeste burgers deugen.' Zodra je mensen niet meer benadert als zeikerds, stoppen ze met zeiken.

"Mensen willen niet alleen meepraten, ze kunnen het ook. Mensen die deel uitmaakten van de G32, de voortzetting van de G1000, komen nog altijd samen. Dan gaan ze samen op weekend in de Oostkantons en debatteren ze over pakweg de woonbonus, gewoon voor zichzelf, zonder mandaat. Dat is toch mooi?"

Over buitenlandse voorbeelden van deliberatieve democratie schrijft u dat ze kapotgeschreven zijn in de media. Zonder de G1000 te vermelden, lijkt u het ook daarover te hebben.

"Het is dezelfde beweging. Onderschat het niet, die blootstelling aan openbaar venijn. Beroepspolitici gaan daar ook aan kapot. Een aantal uitgetreden politici hebben me eerlijk toegegeven dat de constante mediadruk een argument was om ermee te kappen. Een politicus is een raar beest: hij moet een olifantenvel hebben en antennes voor maatschappelijke evoluties.

"Eerst hemelen ze je op tot een hype, en dan knallen ze je af. De Piratenpartij heeft het meegemaakt, Beppe Grillo ook, of de G500 in Nederland. En wij dus ook. Daar sta je machteloos tegenover. Dat begint met twee schampere zinnetjes in een krant, en dan zie je hoe zich dat verbreedt. Plots krijg je telkens dezelfde vragen in interviews. Als ik dan aan de journalist vraag waarom, dan klinkt het dat de redactie alleen maar hetzelfde antwoord van de concurrerende media wil hebben. Tja."

Niet alle kritiek op de G1000 was cynisch. Er is ook wel wat misgegaan, met planning en financiering.

"Uiteraard hadden wij operationele zwaktes. Wat verwacht je van een organisatie van vrijwilligers die start met een lege kas. Maar ik bestrijd de analyse dat het allemaal voor niks geweest is. We hebben een zaadje geplant. Open Vld heeft zijn eigen burgerforum M34 opgericht, Groen heeft honderd mensen bijeengebracht om te discussiëren over onderwijshervorming, in Genk is burgeroverleg georganiseerd na de sluiting van Ford. Het oordeel van de samenleving was genadiger dan dat in sommige media."

Wat is uw eigen drijfveer voor dergelijk politiek engagement?

"Ik zou graag willen voortleven in een Europa dat een baken van democratie blijft. Dat wordt te veel als een vanzelfsprekendheid aangenomen. Net zoals in 1955 ook iedereen dacht dat Congo altijd een kolonie zou blijven. Als archeoloog bekijk ik de dingen graag op langere termijn. Ik verbaas me erover dat zo weinig mensen beseffen dat dit historische tijden zijn. Voor het eerst in de geschiedenis is de volgende verkiezing belangrijker geworden dan de vorige. Dat werkt verlammend."

Bezondigt u zich daarmee niet aan 'alarmisme'?

"Bij ons is het tot dusver redelijk goed afgelopen, maar in de rest van Europa is er reden tot grote bezorgdheid. In Hongarije, Griekenland en Italië is dat al duidelijk, maar ook in Groot-Brittannië of Spanje zit er een schok aan te komen. Ik ben geen onheilsprofeet, en ik pleit niet voor de revolutie, maar de democratie moet zich aanpassen aan het tijdsgewricht, zoals ze dat de voorbije 3.000 jaar altijd gedaan heeft."

Volgens politicoloog Carl Devos is de organisatie van ons politiek systeem al de inzet van de volgende verkiezingen. De overlegdemocratie zelf wordt uitgedaagd door de N-VA: geen compromissen, de meerderheid beslist.

"Dat is het Rwandese model. Daar vonden de Hutu's ook dat ze alles mochten beslissen omdat ze met meer waren. Kijk wat daar van gekomen is. Democratie is de stem van de meerderheid met respect voor de minderheid. Als de N-VA een staatshervorming zonder compromissen wil, zal ze een tweederde meerderheid in geheel het land moeten halen.Bonne chance."

Hoe vermijd je dat een gelote meerderheid van Vlamingen systematisch Franstaligen in de minderheid stelt?

"In de praktijk zul je zien dat Vlamingen en Walen niet elke kwestie communautair beantwoorden. Zoals ook werknemers niet per definitie tegen de numerieke minderheid van werkgevers stemmen. In het overleg evolueren posities. De bereidheid om de apriori's op te geven is juist de grote maatschappelijke winst. Er moet geen achterban verdedigd worden, alleen het algemeen belang is van tel. In die zin zijn gelote burgers echte volksvertegenwoordigers.

"Burgers krijgen nu al grote macht door loting. Het zakenmodel van commerciële zenders, met zijn anonieme kijkcijferdecoders, is erop gebaseerd. En wat is een opiniepeiling anders dan een loting van burgers? Als we dan toch zoveel belang willen hechten aan dergelijke bevragingen, laten we ze dan tenminste transparant en correct uitvoeren. Nu peilen we enkel naar wat mensen denken als ze niet denken, laten we hen ook peilen naar wat ze denken als ze eerst hebben mogen nadenken."

David Van Reybrouck,Tegen verkiezingen, De bezige bij, 174 p., 14,90 euro

Bio

Archeoloog en schrijver, 42 jaar

Kreeg in 2002 de Debuutprijs voor zijn eerste boekDe plaag

Schreef voor theater onder meerDie siel van die mierenMissie

Brak in 2010 door bij het grote publiek metCongo, waarvoor hij de AKO Literatuurprijs en de Libris Geschiedenisprijs kreeg en in Frankrijk de Prix Médicis

Schreef als essayist eerder eenPleidooi voor populisme(2008)

Lag in 2011 mee aan de basis van de burgertop G1000

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234