Zaterdag 19/06/2021

Papegaaien spotten

SIERLIJK SCHOON. Raar maar waar: de papegaai duikt vaker op in de barok dan katten op het internet. Als paradijselijke schoonheid, als wijze, als verklikker en zelfs als symbool voor de maagdelijkheid. Vanaf morgen kunt u zelf papegaaien spotten in het Rockoxhuis/KMSKA in Antwerpen.

Wacht, papegaaien in de barok? Wel, de verrassing was oorspronkelijk even groot bij curator-conservator Hildegard Van de Velde. Voor het Rockoxhuis in Antwerpen, een ware Wunderkammer van de zeventiende-eeuwse burgemeester Nicolaas Rockox, organiseert zij een tentoonstelling bestaande uit 43 kunstwerken uit de barok en de renaissance waarin telkens een papegaai verstopt zit.

Haar onderzoek naar die vogel gebeurde eigenlijk heel toevallig. "Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) wilde het Rockoxtriptiek van Rubens restaureren", vertelt Van de Velde. "In de plaats kregen wij een andere Rubens in bruikleen: Heilige familie met papegaai. Toen merkte ik op dat wij nog vier andere schilderijen in huis hebben waarop een papegaai afgebeeld staat. Dus ben ik op zoek gegaan naar de betekenis van die bonte vogel in de beeldende kunst in de zestiende en zeventiende eeuw."

Wat blijkt? De papegaai verschijnt maar al te vaak in schilderijen uit die periode, zowel in landschappen, portretten als stillevens. "De eerste papegaai werd al in 1430 geschilderd door Jan van Eyck in Madonna met kanunnik Joris Van der Paele, te bezichtigen in Brugge. Maria heeft Jezus op haar schoot die op zijn beurt een parkiet vasthoudt."

De halsbandparkiet, die nauw verbonden is met de papegaai, staat er symbool voor de maagdelijkheid van Maria. Vergezocht? Valt mee. Van de Velde: "Dat symbool werd afgeleid uit de teksten van de Oostenrijkse dominicaan Franciscus De Retza. Hij schreef dat de onbevlekte ontvangenis aangekondigd werd door aartsengel Gabriël met de woorden 'Ave Maria'." Volgens De Retza was het aanvaardbaar om te stellen dat een papegaai de woorden zou nazeggen om de boodschap te verspreiden.

Na Van Eyck duikt de babbelvogel vooral honderd jaar later op omdat de strenge, religieuze gotiek dan aan haar eind was. In de zestiende eeuw konden schilders experimenteren. In het landschap nam men Bijbelse of mythische onderwerpen zoals het aards paradijs, de ark van Noah en het verhaal van Orpheus als excuus om de natuur te schilderen. En raad eens welke vogel men graag op de achtergrond liet loeren.

Hitler versus de kaketoe

Albrecht Dürer beeldt in zijn Adam en Eva een papegaai af die wegkijkt van de zondeval en zo wijsheid symboliseert. In de vele landschappen van de Vlaamse schilders zit er vaak een papegaai om esthetische redenen. De meest treffende werken zijn die van Roelandt Savery, ook te zien op de tentoonstelling. "Hij werkte als hofschilder voor keizer Rudolf II van Praag", verklaart Van de Velde. "Rudolf II staat bekend om zijn fantastische dierenverzameling, waardoor Savery de mogelijkheid kreeg om tijgers, leeuwen en papegaaien te schilderen naar levend model."

De favoriete exoot van Rudolph was de kaketoe die hij na diens dood liet opzetten. Savery gaf dit beestje een prominente rol in zijn allegorische werk Paradijs van vogels. Daarin lijken een dozijn vogelsoorten in harmonie te leven, behalve de kaketoe. Hij is in een koude oorlog verwikkeld met een briesende arend. Van de Velde: "Dat schilderij komt uit de collectie van Hitler. Een raadsman had Adolf overtuigd om te investeren in Vlaamse schilders omdat die in een schilderijencollectie niet mochten ontbreken. En dit schilderij bevatte bovendien een arend."

Rudolph van Praag was niet de enige die papegaaien hield. Begin zestiende eeuw brachten ontdekkingsreizigers zoals Vasco da Gama de dieren naar Europa en rond 1520 werd de Antwerpse haven een draaischijf voor de handel in tropische dieren. De edelen van Europa waren verzot op alles wat naar zeldzaamheid en exotica rook.

"De papegaai beschouwde men als een gangbaar geschenk onder vorsten", zegt Van de Velde. "De kostprijs van zo'n vogel is het equivalent van een degelijke gezinswagen."

Pay per parrot

In Frankrijk richtte men een vogelkooigilde op omdat de vraag naar luxueus versierde kooien de pan uit rees. De papegaai was duur en exclusief, waardoor een intrede in de portretkunst van rijke patriciërs onvermijdelijk was. "Je moet weten dat de opdrachtgever zelf bepaalde welke symbolen zijn portret zouden vergezellen. Vandaar dat de papegaai vaak opdook." Nota bene: hoe meer symbolen een edelman wenste, hoe duurder het schilderij werd.

In een portret van Jordaens verklikt de papegaai de sekspartijen van een fruitverkoopster en in de zogenaamde vogelconcerten - satirische schilderijen van vogels, in feite cartoons avant la lettre - speelt de papegaai de dirigent. "Soms is de papegaai ook symbool van de domheid", zegt Van de Velde. "In een schilderij van Frans Francken II staan twee papegaaien afgebeeld op een stokje in een atelier. Ze hangen niet aan de ketting en kunnen dus vrij rondvliegen als stoorzenders." Een aanklacht van de kunstwereld op de holle aristocratie.

Hippe Rubens

De expo in Antwerpen heeft als titel Papegaai, 't Cierlijk schoon van haare veeren, maar De duizend-en-een predicaten van Koko had evengoed gekund. Het kroonstuk van de expo blijft het schilderij van Rubens. Zijn papegaai was eerder een verkoopargument dan een symbool. Van de Velde: "Oorspronkelijk beeldde Rubens enkel Jezus en Maria af. Door de toenmalige contrareformatie liep de propaganda voor het katholicisme zo hoog op dat de kunstmarkt verzadigd raakte met mariale afbeeldingen." Rubens kreeg het schilderij maar niet verkocht. "Dus besloot hij om het werk aan te vullen met een vogel die aanvaard werd als religieus symbool."

Rubens draaide er een hippe papegaai bij. Een blauwgele ara. Latijnse naam: Ara ararauna. Van de Velde kent ze allemaal. "Met dank aan de Belgische Vereniging van Parkieten- en Papegaaienliefhebbers."

Papegaai, 't Cierlijk schoon van haare veeren, vanaf morgen tot 22/2/2015, Rockoxhuis/KMSKA, Keizerstraat 12, 2000 Antwerpen.

www.rockoxhuis.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234