Zondag 15/12/2019

Papa's aan de macht

Na de metroseksueel is er een nieuw ideaalbeeld waaraan de man zich kan spiegelen, dat van de allround familieman. In reclame, op magazinecovers en in de politiek: de zorgende papa laat stilaan van zich horen.

Family man Thijs Römer. Hij trouwde, verliet de stad, werd vader en laste een pauze in. Dát was het coververhaal van de vorige Nederlandse Esquire. Thijs Römer, de echtgenoot van actrice Katja Schuurman, bakt op de cover van het mannenblad een ei. Enkel de brandende sigaret in zijn handen doet vermoeden dat hij daarom geen zacht eitje is geworden. Esquire pikt hiermee in op een steeds sterker wordende beeld van de man als betrokken familievader.

Patrick Janssens op de cover van zijn eigen stadsmagazine, met in zijn armen een naakte baby. De Britse televisiekok Jamie Oliver, die onder het oog van het publiek vier keer vader werd, en waar mogelijk uitpakt met zijn kroost. Rocker Nick Cave die, zo schreef The Sunday Times begin september, misschien duistere liedjes en boeken schrijft, maar wel degelijk een devoot familieman is. Brad Pitt, die altijd wel met een paar van zijn zes kinderen aan de hand loopt. Onze eigen Prins Filip die zijn zoon op de eerste schooldag zelf naar school brengt. En, niet te vergeten, Barack Obama. President van de Verenigde Staten maar bovenal toegewijde echtgenoot en vader. Superfamilieman, wiens meisjes verstoppertje mogen spelen in de Oval Room, en die hij, net als elke doorsnee-daddy, al wel eens trakteert op een ijsje van een kraampje - die, zoals elke vader hoort te weten, veel lekkerder zijn dan de ijsjes die thuis in de diepvriezer liggen.

Een aanwezige vader zijn, het zal vast niet genoeg zijn om de Amerikaanse kiezer ervan te overtuigen om Obama een tweede ambtstermijn te gunnen, maar het zal wel helpen. Mensen zien dat graag. Dat is ook de reden waarom elke zichzelf respecterende krant, inclusief De Morgen, tegenwoordig een mannelijke columnist heeft die bericht over het thuisfront. Gelijkgezinde vaders voelen zich aangesproken, en vrouwen die niet gezegend zijn met zo'n hulpvaardig en betrokken exemplaar koeren erop los. Een betrokken vader vertedert, zoveel is zeker.

Ooit was het anders. Ooit waren de mannelijke rolmodellen uit ander hout gesneden. Van een goede huisvader verwachtte men min of meer dat hij kostwinner was, een nors leider, beschermer en bestraffer. Een spannend rolmodel was hij niet, daarvoor keek men liever naar alfamannetjes. Womanizers. Durfals. Enfants terribles. Loners. Denk Jack Nicholson en Dennis Hopper in Easy Rider. American Gigolo. Michael Douglas in Wall Street. Bad boys zonder emotionele diepgang die over anderen heen walsten en zich egocentrisch gedroegen. Van muzikanten verwachtte men dat ze op zijn minst een persoonlijkheidsstoornis hadden en aan de drugs zaten. Van acteurs dat ze hun reputatie van beschikbare rokkenjager hoog hielden. In alle gevallen werd hun privéleven als bijkomstig beschouwd. Hoogstens was het een familiefoto op de werktafel. Betrokken vaders werden, denk maar aan Bill Cosby en Tony Danza in Who's the Boss, voorgesteld als veeleer sullige types waar niemand naar luisterde.

stofzuigende vrouwen

Vandaag lijkt het eerder omgekeerd. Wat een man ook betekent in de wereld, wat hem vandaag definieert, zijn zijn gezin of kinderen, en hoe hij met hen omgaat. Dat lijkt in elk geval zo, maar of dat klopt?

Dirk (41), alleenstaande vader van drie. "Voor mij zouden vaders nog veel aanweziger mogen zijn in de massamedia. We komen nog te weinig aan bod. In reclame over yoghurt of koeken zie je nog steeds een breed glimlachende moeder die de kinderen klaarmaakt voor school of een vrouw die het huis stofzuigt. Ik erger me daar aan. Niet alleen vrouwen kopen stofzuigers. Of neem nu het debat over hoe topvrouwen gezin en carrière combineren. Daar komt geen man aan te pas. Terwijl diezelfde uitdaging ook voor mannen zou moeten gelden. Als ik op het werk opper om een vergadering over de middag te laten plaatsvinden in plaats van in de late namiddag, vindt men dat een goed idee, want dan kunnen de mama's hun kinderen op tijd van school halen. Vader halen hun kinderen toch ook af van school?"

Te weinig, nog, zo blijkt uit statistieken. Volgens Jan Van Bavel van het Centrum voor Sociologisch Onderzoek (OE) aan de KU Leuven is die nieuwe man nog dun gezaaid. Van Bavel: "Uit alle onderzoeken over tijdbesteding blijkt dat mannen nog steeds veel minder doen in het huishouden dan vrouwen. Maar het klopt dat de verandering is ingezet. En als ik zie hoe steeds meer hoogopgeleide vrouwen kostwinner worden in het gezin, verwacht ik dat er de komende jaren nog veel meer zal veranderen. Zorgkwaliteiten zouden een man bijvoorbeeld wel eens een extra voordeel op de huwelijksmarkt kunnen opleveren. Dat is iets om de komende jaren te onderzoeken."

Met dank aan de pil

Er is dus wel degelijk iets aan het bewegen, zij het pril. Maar wat heeft die kentering in gang gezet?

Op de website van het Noorse kindermeubelmerk Stokke ziet u een vader die de weekendtas inpakt en er het nieuwste product insteekt, een reiskinderstoel. Diezelfde vader zit ook aan tafel met zijn twee kleine kinderen. Waar moeder is? Die heeft iets anders te doen, maar dat is niet erg, want vader is er. Een gelijkaardig beeld krijgt u bij het Zweedse merk Babybjörn, waarbij het beeld van een trotse papa met baby in draagzak de pagina opent.

Niet toevallig zijn dit twee Scandinavische merken. Landen als Noorwegen, Zweden en Denemarken promoten gelijkheid van man en vrouw op een manier dat het niet alleen bij mooie voornemens blijft. De overheid investeert veel middelen om mogelijkheden te scheppen waardoor koppels de lasten beter onder elkaar kunnen verdelen. Vrouwen gaan veel langer op zwangerschapsverlof dan in België, mannen zijn er verplicht om ouderschapsverlof op te nemen. Jan Van Bavel: "Het Scandinavische model van gendergelijkwaardigheid strekt misschien tot voorbeeld, maar van mijn collega's daar hoor ik toch dat men er ook moet blijven vechten tegen de hardnekkigheid van de rollenpatronen. Ik denk dat je die merkcampagnes dus eerder moet zien als stimulans dan als realiteit. Maar dan wel een stimulans die vruchten afwerpt."

Feministische politieke actie is een belangrijke motor, beaamt Van Bavel. Maar op de vraag hoe het komt dat mannen stilaan bereid zijn een deel van de zorgrol op zich te nemen, antwoordt hij verrassend: "Sinds vrouwen hormonale contraceptie zijn beginnen te nemen. De nu stilaan veranderende rolpatronen zijn eigenlijk in gang gezet op het moment dat vrouwen baas werden in eigen buik. Ze genoten een betere opleiding, werden talrijk op de werkvloer. Het is een erg trage evolutie, maar het feit dat ze steeds meer kansen hebben omdat ze niet voortdurend zwanger zijn, is de eigenlijke bron van de nu veranderende dynamiek."

Kort gezegd, de vrouwelijke ruk richting gelijkwaardigheid creëert een zorgende vader. Genuanceerd klinkt het iets anders. Sinds vrouwen minder afhankelijk zijn van mannen om in hun levensonderhoud te voorzien, is de traditionele familiestructuur drastisch veranderd. Ooit was vader de man van moeder, en via haar verbonden met zijn kinderen. Vandaag is vader steeds vaker ongehuwd, alleenstaand of heeft hij kinderen bij verschillende vrouwen, waardoor zijn relatie met de kinderen veel directer wordt.

Gescheiden vaders zullen beamen dat ze hun kinderen vaak beter kennen dan vaders die wel nog bij de moeder zijn. Omdat moeder hen alles uit handen neemt. De man als zorger krijgt maar weinig krediet van vrouwen. Vraag het eender welke echtscheidingsadvocaat, vraag het eender welke gescheiden vader. Vaak zal een moeder proberen om het hoederecht over de kinderen te krijgen met het argument dat de vader er van nature niet zo goed voor kan zorgen.

Onzin, zegt Wouter (43), vader van vier kinderen bij twee verschillende moeders. Opmerkelijk is dat bij deze gescheiden en hertrouwde vader alle kinderen onder zijn dak wonen. Daar hebben de twee oudsten enkele jaren geleden zelf voor gekozen. "Ik heb altijd mee de zorg opgenomen. Pamperen, koken, noem maar op. Mijn vrouw heeft namelijk ook een leven, dus als ze niet thuis is moet ik wel uit mijn kot komen. Ik doe dat graag, voor mij is dat een cadeau. Al is het ook wel zo dat, als er iets met hen scheelt, ze naar mama trekken als die in de buurt is. Is ze er niet, dan mag ik hen wel troosten."

ingebakken in het brein

Zorgen zit de mannen in het bloed, zegt ook de Amerikaanse antropologe en primatologe Sarah Blaffer Hrdy in haar boek Een kind heeft vele moeders. "We zijn per slot van rekening primaten, een heel bijzondere diersoort", zegt ze. "Bij de meeste zoogdieren verdwijnen de verwekkers na de paring, maar niet bij primaten", aldus Blaffer Hrdy. Ze verwijst naar het monogame titi-aapje en de uilaapjes, waar vaderapen de jonge moeders dag en nacht volgen, en de jongen zo'n negentig procent van de tijd dragen. Die vaders zijn zo zorgzaam, merkt ze op, dat de jongen zich in de eerste plaats aan hen hechten. Intussen concentreert de moeder zich op eten, omdat ze zich voorbereidt op de volgende dracht en omdat ze wel de zoogster blijft.

Hoewel dit een uitzonderlijk voorbeeld is, zijn bij de meeste primaten de mannetjes verantwoordelijk voor de veiligheid van de groep en beschermen ze de baby's tegen aanvallen van vreemde mannetjes. Doorheen de evolutie zijn ze altijd aanwezig in de groep waar de moeder en de kinderen verblijven, wat volgens Blaffer Hrdy tal van mogelijkheden tot ontwikkeling schept. Van af en toe babysitten bij de bavianen, die dan ook werkelijk bij het jong gaan zitten, tot de mannelijke zorg van de titi's in Zuid-Amerika.

Sommige mannen, bedenkt de schrijfster, zijn hun kinderen toegewijd op een titi-achtige manier. Anderen gaan aan het bestaan van hun kinderen voorbij. De neiging tot zorg hangt af van de situatie, en de omstandigheden bepalen of die tot uitdrukking komt.

Toch mag men het fysiologische effect van het vaderschap niet onderschatten, zegt ze. Net als bij andere zoogdieren bij wie mannelijke zorg belangrijk is, heeft nauw contact met zwangere moeders en pasgeboren baby's een effect op de mannelijke hormonen. Concreet: er worden verhoogde prolactinespiegels en verlaagde testosteronspiegels gemeten. Vogels worden er broeds van, mensenmannen zorgzaam. Dit betekent volgens Blaffer Hrdy dat zorg al lang een integraal deel van de evolutie vormt. "Mannelijke zorgzaamheid ligt klaar, vastgelegd in het DNA van onze soort", stelt ze. Dat het onvoorspelbaar is hoe een menselijke vader zal omgaan met zijn nageslacht, is omdat de uiting van die zorgreflex individueel en cultureel bepaald is.

Maar haar conclusie is duidelijk. Het zorgen voor kinderen zit, zowel bij vrouwen als bij mannen, ingebakken in het brein.

01 Jamie Oliver met zijn vrouw en kinderen in Primrose Hill, Londen.

02Patrick Janssens op de cover van zijn eigen stadsmagazine.

03Nick Cave met zijn kinderen tijdens de London Fashion Week eerder deze maand.

04Prins Filip bracht zijn zoon Emmanuel zelf naar school op 1 september.

05Brad Pitt wordt wel vaker opgemerkt met een paar van zijn zes kinderen aan de hand. Hier in de luchthaven van Tokio.

Een zorgende vader op de website van het Noorse kindermeubelmerk Stokke.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234