Maandag 23/05/2022

Panorama evoceert moord op para's

Onder de titel The Kigali Killing brengt het TV 1-actualiteitenprogramma Panorama een extra lange uitzending over de moord op de tien Belgische para's, nu bijna vier jaar geleden in de Rwandese hoofdstad Kigali. Hierbij is gekozen voor een ongewone 'mengformule'. De getuigenissen voor de Rwanda-commissie vormen de leidraad. Maar samensteller/regisseur Jean-Pierre Coppens wou ook de ontbrekende elementen tonen. En daarom heeft hij een beroep gedaan op acteurs en figuranten om de gebeurtenissen te evoceren. Bovendien pakt deze docudrama uit met nieuw en authentiek beeld- en geluidsmateriaal.

De aanpak van Jean-Pierre Coppens is niet zonder risico. Zo lokt de trailer, die de kijkers 'warm' moet maken voor deze reportage, al reacties uit, omdat de dramatische gebeurtenissen uit '94 op die manier als het ware tot een soort luguber amusement worden herleid. Dat is volgens Jean-Pierre Coppens het laatste wat hij met deze reportage wil bereiken. "Dat de cruciale scènes worden nagespeeld en gemengd met authentieke beelden heeft alleen tot doel het verloop van de gebeurtenissen te verduidelijken," stelt hij.

In tegenstelling met wat de trailer laat uitschijnen, zijn de nagespeelde gebeurtenissen vrij sereen gefilmd. "We wilden geen reconstructie maken van de feiten. We hebben bewust gekozen voor een evocatie en we doen ook helemaal geen moeite om dat te verbergen. De opnamen vonden plaats in de grote garage van de VRT. En we laten de kijker ook alles zien. Zelfs de cameraman komt in beeld. Op die manier neem je de nodige afstand en vlak je de gruwelijke kanten af. Je zegt aan de kijker duidelijk dat dit niet echt is."

Jean-Pierre Coppens heeft geen rechtstreeks contact gehad met de families van de vermoorde para's, omdat hij niet wou beïnvloed worden. Wel heeft hij altijd alle informatie aan die families toegespeeld via de padre. De betrokken legeraalmoezenier fungeerde als het ware als tussenpersoon.

De grote verdienste van deze reportage is dat voor de eerste keer alle feiten en gebeurtenissen op een rijtje worden gezet. De aanslag op het vliegtuig van de Rwandese president bracht een kettingreactie van gruwelijkheden op gang, die uiteindelijk zouden uitmonden in een genocide met 800.000 slachtoffers. Een van de eerste nachtmerries is de moord op de tien Belgische para's. Panorama volgt in deze reportage van minuut tot minuut de gebeurtenissen die tot deze moord hebben geleid.

"In de commissie hoorde je elke dag een ander getuigenis," zegt Jean-Pierre Coppens. "Maar het was bijzonder moeilijk om verbanden te leggen, omdat je nooit een volledig overzicht had. Om daartoe te komen hebben we ons door tienduizend bladzijden tekst en ontelbare opnamen geworsteld. En dan kunnen we nog niet alles vertellen. Om alle details uit te leggen zouden we zeker drie afleveringen van veertig minuten nodig hebben."

Jean-Pierre Coppens maakte dankbaar gebruik van de radiocommunicatie tussen de Belgische legerleiding en het parabataljon van luitenant Lotin, dat in 1994 op een vreselijke manier werd afgeslacht. Bij die communicatie wordt ook telkens het uur bijgezet. Op die manier kon Jean-Pierre Coppens precies reconstrueren wat er in de nacht van 6 april en de ochtend van 7 april gebeurd is.

"Aan de hand van authentiek geluidsmateriaal hoor je nu eens duidelijk dat de hele legerleiding bevelen gaf die geen bevelen waren," zo stelt de programmamaker. "Je hoort die voortdurend zeggen: niet schieten! Dat wordt er zo ingepompt. Niet voor niets werden de Belgische blauwhelmen door de Rwandezen de Coca Cola-patrouilles genoemd. Die 'bevelen' blijven komen tot Lotin echt in moeilijkheden geraakt. En dan plots vallen alle bevelen weg en laten ze hem eigenlijk aan zijn lot over. Dan zegt kolonel Marchel over de radio tegen Lotin: 'Het is aan u om te beslissen wat u moet doen'. Men had duidelijke bevelen moeten blijven geven en zeggen: 'Nu is het gedaan, nu schiet je'. Dat heeft men nooit gedaan. Ook aan het Amahoro-stadion niet. Daar heeft het tweede Belgische bataljon onder leiding van luitenant Vermeulen wel geschoten. Daar hebben ze er zich uit geschoten. Had Lotin dat ook gedaan, dan waren ze wellicht gered. Lotin heeft eigenlijk te goed zijn plan getrokken, maar ook te lang vastgehouden aan de regels die hem waren ingepompt."

Toch blijven er nog heel wat vragen onbeantwoord. Wat gebeurde er precies met de para's van luitenant Lotin bij het huis van de Rwandese eerste minister Agathe die ze moesten escorteren? In wat voor hel kwamen de para's terecht in het kamp Kigali? Waarom kwam er geen hulp, niet van de Belgische legerleiding, niet van generaal Dallaire, opperbevelhebber van de UNO-blauwhelmen in Kigali? In de reportage worden de getuigenissen in de Rwanda-commissie tegenover elkaar geplaatst. Zo probeert Panorama te achterhalen welk politiek pokerspel er is gespeeld en waar de legertop heeft gefaald.

(LB)

Panorama TV 1 22.15

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234