Vrijdag 30/10/2020

Panamarenko's poëtica tussen droom en daad

Drie weken geleden werd de drijvende sculptuur De wuivende krabben van Panamarenko (71) in Knokke-Heist onthuld. In het vlakbij gelegen cultuurcentrum Scharpoord loopt nu de uitstekende tentoonstelling De Panamarenko Paradox, een bloemlezing uit het oeuvre van de Antwerpse kunstenaar. 'Ik wil de artistieke leefwereld tonen waarin zijn jongste werk is ontstaan', zegt curator Jo Coucke.

Voor De Panamarenko Paradox is een ruime 'doos' gebouwd in het cultuurcentrum Scharpoord. Curator Jo Coucke heeft bovendien een groot raam laten vrijmaken zodat Panamarenko's jongste kunstwerk - drie drijvende eilanden met draaikolk, fonteinen en wuivende krabben in het Zegemeer - vanuit de tentoonstelling bekeken kan worden. De curator heeft daarbij twee verrekijkers voorzien, van het type dat op de Zeedijk staat.

"De wuivende krabben is een typisch Panamarenkowerk", zegt Jo Coucke. "Het is ernst én luim, techniek én poëzie, kunst én wetenschap. Vandaar ook de titel van de tentoonstelling: De Panamarenko Paradox. Die paradox is echter schijnbaar, want de kunstenaar maakt geen onderscheid tussen techniek en poëzie of tussen ernstige en humoristische werken. Hij kreeg de ingeving voor de De wuivende krabben aan de Victoria Falls in zuidelijk Afrika. Toen Panamarenko eenmaal het idee had om de drijvende eilanden in gevlochten inox te vervaardigen, werd het een uitdaging voor hem om het poëtische beeld ook technisch te realiseren." Zo drijven de drie eilanden op 200 vlotters van plastic en hangen ze vast met ankerkettingen van 80 meter. Vijf onderwaterpompen met een debiet van 12.000 liter per uur zorgen voor de draaikolk. Maar die techniek blijft voor de toeschouwer verborgen.

Bewegende kip

"Panamarenko weigert ook een onderscheid te maken tussen kunst en leven", zegt Jo Coucke. "Hij vraagt zich trouwens af of een kunstenaar wel iets kan maken dat geen kunst is." Jo Coucke was goed geplaatst om deze tentoonstelling te maken. "Ik heb grote waardering voor Panamarenko en hou van zijn werk." In het dagelijkse leven is Coucke medewerker van kunstgalerie Deweer in Otegem, waarmee Panamarenko lang heeft samengewerkt. De galerie bezit trouwens veel werk van de kunstenaar na 1983. "We hebben samen een lange weg afgelegd", zegt Jo Coucke. Voor deze expositie kan de curator een beroep doen op de collectie-Deweer, en kreeg hij voorts bruiklenen van het S.M.A.K. in Gent en Belgische privéverzamelaars. In totaal gaat het om 25 objecten en vijftig tekeningen, waaronder enkele bijzonder mooie en omvangrijke.

De tentoonstelling biedt geen chronologisch parcours, maar confronteert en combineert poëtischer werk uit de jaren zestig met meer technische objecten en apparaten. "De bijna halve eeuw die het oeuvre overspant, is tussen de werken uit gehaald." Zo begint de tentoonstelling met een confrontatie tussen Feltra, een naakte, meer dan levensgrote sculptuur van een vrouw in een zetel, gemaakt van vilt en polystyreen (1966), en Batopillo, een in lakverf uitgevoerde, prachtige bronzen sculptuur van een piloot met een serie propellers op de rug (2005). "Hoewel er veertig jaar zit tussen beide, staan ze toch dicht bij elkaar", zegt Jo Coucke. "Beide zitten in de sfeer van de pop art."

Vervolgens worden drie grote objecten uitgestald, die Panamarenko te land, ter zee en in de lucht tonen, met centraal de K2 - The 7000-Meter-High Flying Jungle and Mountain Machine, die op een draaiende schijf wordt gepresenteerd alsof de wagen op een autosalon staat. Opvallend is de grote zorg die Panamarenko besteedt aan de uitvoering van zijn werk - én aan de vaak bevreemdende titels. Dat leidt tot een paradoxaal resultaat in zijn V1 Barada Jet: een in zacht en aantrekkelijk balsahout uitgevoerd eenpersoonsvliegtuigje met reminiscenties aan het Duitse nazivergeldingswapen V1, dat in Antwerpen en Londen aan het eind van de Tweede Wereldoorlog duizenden burgerslachtoffers maakte. Panamarenko, die geboren werd in 1940, heeft de inslagen van die V-bommen trouwens meegemaakt als kind. De V1 Barada Jet is een van zijn lievelingswerken.

Anderzijds is er de primitieve schoonheid van Meikever (1975) of de stoere eenvoud van Magnetische schoenen (1966-'67), waarmee Panamarenko ondersteboven op een stalen plafond heeft gelopen. Die performance kan in Knokke opnieuw bekeken worden, dankzij een filmpje uit het VRT-archief. Uiteraard zijn ook de voorbereidende schetsen en een vroege, ontroerend primitieve maquette van De wuivende krabben zelf te zien.

Panamarenko werkt met evenveel concentratie aan de Archaiopterix, een 'vliegende' of op zijn minst 'bewegende' kip, waarvan vier modellen te zien zijn, als aan zijn Versneller, een gesloten krachtsysteem waarmee hij hoopte een soort perpetuum mobile te creëren: het is een machine die met gelijke aanvoer van energie een steeds grotere kracht zou ontwikkelen. "De theorie werkte niet en dat was een teleurstelling, maar in zekere ook een opluchting, want hij begreep waarom het niet lukte", aldus Jo Coucke.

Ode aan de creativiteit

De tentoonstelling in Knokke toont hoe eigenzinnig en authentiek het oeuvre van Panamarenko is en met hoeveel plezier hij aan zijn vaak geraffineerde tekeningen werkt. Panamarenko zit tussen ernst en surrealisme, tussen jongens en wetenschap, en tussen professor Zonnebloem en Leonardo da Vinci in. Misschien kunnen we zijn oeuvre nog het best omschrijven als de schoonheid van de droom, het poëtische gevecht met het technisch onmogelijke, en een ode aan de tomeloze creativiteit. Bij hem staan tussen droom en daad natuurwetten in de weg en technische bezwaren. Zijn werk is zo onweerstaanbaar aantrekkelijk door de utopische hardnekkigheid van de kunstenaar. Maar hij laat ons tegelijk de primitieve schoonheid ontdekken van een propeller, een meetinstrument en een transformator.

Panamarenko zei ooit dat het niet zo moeilijk is een vliegtuig te ontwerpen dat echt kan vliegen. Kon het misschien niet anders? vroeg hij zich af. Hoe anders laat deze liefdevol gemaakte tentoonstelling in talloos veel facetten zien.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234