Woensdag 21/10/2020

Paleontologie

Hoe de strijd om een van de interessantste fossielen uit het dinotijdperk door Disney en McDonald's gewonnen werd

De grootste en duurste T-rex ter wereld

Sue: een oude, dure, knokige tante

Ze was de eerste om openbaar geveild te worden. Ze was ook de grootste, meest volledige en best bewaarde. Haar naam is Sue. Haar soortgenoten rennen onder meer rond in de Disney-prent Dinosaur en in de film T-Rex, die in Kinepolis op Imax te zien is.

Chicago / Van onze correspondente

Nicole Bosch

Zo'n 67 miljoen jaar rustte T-rex Sue onopgemerkt uit in een bruingele rotsformatie in de Badlands van de Amerikaanse staat South Dakota. En bijna was dat zo gebleven, als de truck van amateurpaleontologe Sue Hendrickson in augustus 1990 geen lekke band had gekregen. Hendrickson had de hele zomer naar fossielen gezocht. Door de reparatiewerkzaamheden aan haar vrachtwagen kreeg ze nog een dag extra tijd om te zoeken. "Ik ben absoluut niet bijgelovig, maar het leek wel of de T-rex wilde dat ik hem zou vinden", vertelt de paleontologe. "Halverwege een rotsformatie zag ik drie enorme wervels en een dijbeen. De holle structuur en de vorm wezen erop dat het om een vleeseter moest gaan. Ik was dolblij, want de enige grote vleeseter die in dit gebied leefde, was de T-rex."

Hendrickson werkte op het moment van haar vondst samen met Peter Larson en Terry Wentz van het Black Hill Institute of Geological Research in South Dakota. Ze haalden de Tyrannosaurus rex, Sue genaamd, in zeventien dagen uit de grond. Het zou nog tien jaar duren voordat de rest van de wereld T-rex Sue mocht aanschouwen. Sue is pas sinds eind mei van dit jaar in het Field Museum in de Amerikaanse stad Chicago tentoongesteld.

De T-rex is een van de meest tot de verbeelding sprekende dinosaurussen die leefde in de Krijtperiode. Sue is het grootste exemplaar dat ooit gevonden is. Ze is ruim 13 meter lang, haar heuphoogte is 4 meter. Haar schedel heeft het formaat van een eettafel: 1,6 meter lang, met tanden van maximaal 30 centimeter. Voor de tentoonstelling in Chicago is een speciaal harnas gebouwd, waarop het fossiel rust. Haar hoofd is apart tentoongesteld, omdat het te zwaar is (240 kilo). Levend zou ze ongeveer 6.400 kilo wegen.

In films zoals Jurassic Park wordt de T-rex geportretteerd als een bloeddorstig monster dat solitair op jacht gaat. Veel wetenschappers geloven echter dat de T-rexen in groep jaagden (zie ook kaderstuk). Sue lijkt het bewijs te leveren. Ze had een geheelde botbreuk. Met een gebroken been kon ze nooit hebben gejaagd en in haar eentje zou ze het dan ook nooit hebben overleefd. Ondanks het feit dat Sue voor negentig procent compleet is, blijven veel vragen onbeantwoord. Wat was haar huidskleur en wat voor geluid maakte ze? Is een T-rex koud- of warmbloedig? Een jager of een aaseter? Het is niet eens zeker of Sue vrouwelijk is, alhoewel de naam anders suggereert.

Larson, directeur van het Blackhill Institute, heeft twee jaar de botten van Sue kunnen onderzoeken. Hij gelooft dat het om een oudere vrouwelijke T-rex gaat. "Bij vogels, vissen en insecten, waar dinosaurussen aan verwant zijn, zijn vrouwtjes groter dan mannetjes. Ook heeft Sue een breder heupbeen, waardoor het leggen van eieren gemakkelijker is", zegt hij.

Het eerste onderzoek naar Sue in het Black Hill Institute moest na twee jaar plotseling worden gestaakt. Het FBI nam de T-rex in beslag. Maurice Williams, een Sioux-indiaan en eigenaar van het land waarop Sue gevonden werd, claimde de rechten op Sue. Het onderzoeksinstituut had hem 5.000 dollar betaald, maar Williams beweerde dat het geld een onkostenvergoeding was.

Naast de onduidelijkheid over de vergoeding, bleek er een oude wet te bestaan, de Federal Antiquities Act, die zegt dat buitenstaanders geen contracten mogen sluiten met indianen zonder toestemming van de regering. De Amerikaanse regering kon zelf ook aanspraak maken op Sue; het land van Williams viel onder het beheer van de federale overheid. Sue werd daarop opgeslagen in een pakhuis en een lang juridisch gevecht volgde.

In 1994 oordeelde de rechter uiteindelijk dat Maurice Williams de rechtmatige eigenaar was. Williams ging in zee met veilinghuis Sotheby's. Op 7 oktober 1997 werd voor de eerste keer ter wereld een fossiel geveild. De veiling duurde slechts negen minuten en leverde 8,36 miljoen dollar op (zo'n 390 miljoen frank). Het Field Museum legde met hulp van McDonald's en Disney het enorme bedrag op tafel. Voor het eerst ondersteunde het bedrijfsleven op deze manier de paleontologie. Maar geheel belangeloos was dat niet. Dinosaurussen zijn immers enorm populair, vooral sinds kaskrakers als Jurassic Park of The Lost World. Zopas verscheen de Disney-prent Dinosaur in België in de bioscoop. Er is 200 miljoen dollar (ruim 9 miljard frank) geïnvesteerd in livebeelden en computergetekende figuren. In Dinoworld, Walt Disney Animal Kingdom in Florida, is sinds deze zomer een afgietsel van Sue te vinden. McDonald's sponsort twee klonen van Sue, die tot 2004 in Amerika zullen rondreizen. "We hebben tien jaar moeten wachten. In die periode is Sue vijf jaar opgesloten geweest. Ik ben niet ontevreden dat ze nu voor onderwijsdoeleinden wordt benut", zegt Hendrickson.

"Voor de wetenschap is een vondst bijzonder als een fossiel bijvoorbeeld het grootste in zijn soort is. Of als een skelet het compleetste is. Of het best bewaard. De combinatie van die drie dingen is fenomenaal", antwoordt Hendrickson op de vraag hoeveel wetenschappelijke waarde Sue heeft. "Sue is voor mij een superster."

Sinds de veiling van Sue vrezen sommige paleontologen dat fossielen onbetaalbaar worden voor musea. Een andere T-rex, genaamd mister Z.rex, is nu te koop op de internetsites millionaire.com en Lycos. In de afgelopen jaren is echter gebleken dat de T-rex minder zeldzaam is dan verwacht. Op het moment dat Sue gevonden werd, waren slechts elf botten van T-rexen ontdekt. Nu zijn al dertig exemplaren bekend. Tom Holtz, tyrannosaurusspecialist, zegt in het tijdschrift New Scientist: "Ik hoop dat door de recente ontdekkingen fossielen een stuk minder waard worden."

De interesse van het bedrijfsleven is niet noodzakelijk negatief. Het levert extra fondsen voor wetenschappelijk onderzoek. In het McDonald's Fossil Preperation Lab in het Field Museum is de laatste drie jaar gewerkt aan het schoonmaken en prepareren van Sue. Paleontoloog Chris Brochu heeft haar onderzocht. Een doorbraak in zijn onderzoek kwam met het scannen van de schedel in een laboratorium van Boeing. "Sue bleek een enorm goed reukvermogen te hebben. Haar neusgaten hebben de grootte van een pompelmoes. En de ruimte voor de zenuwen, die naar de hersenen leidt, is groter dan haar ruggengraat", aldus Brochu.

Het wetenschappelijke onderzoek naar Sue zal de komende tijd gewoon doorgaan. Het speciale harnas, waarin ze tentoongesteld staat, maakt het mogelijk om botten te vervangen door replica's, zodat het origineel onder de loep kan worden genomen. "Sue is nog maar net begonnen met het prijsgeven van haar geheimen", meent Hendrickson. "Haar fossiel zal nog tientallen jaren een schat aan wetenschappelijke informatie opleveren."

Meer info op http://www.fmnh.org/sue/

Sinds de veiling van Sue vrezen sommige paleontologen dat fossielen onbetaalbaar worden voor musea

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234