Dinsdag 28/01/2020

'Paars is de dood van de politiek geweest'

De Belgische politiek filosofe Chantal Mouffe is een vrouw van tegenstellingen. Wereldautoriteit in haar vak, in eigen land amper bekend. Een vurige pleitbezorgster van radicaal-links populisme, maar in Vlaanderen toch ook gretig gelezen door N-VA-ideologen. Dat treft, want 'tegenstelling' is de kern van haar opvatting over democratie.

Of de democratie er vandaag beter aan toe is dan pakweg tien jaar geleden? Haar ogen schieten vol vuur. De provocatie treft doel. Chantal Mouffe is een van de meest gezaghebbende critici van de liberale westerse democratie zoals we ze kennen. Een overdosis aan consensus over de sociaal-economische uitgangspunten maakt een echte democratische keuze onmogelijk, meent ze.

Tegenover dat consensusmodel stelt ze een alternatief model, dat ze 'agonistisch' noemt. Dat wil zeggen een democratie die drijft op een beschaafd maar hard conflict tussen radicaal verschillende maatschappijopvattingen - u begrijpt stilaan waarom ook sommige N-VA'ers haar traktaten verslinden.

En dus was de eerste vraag of de democratie er dan niet juist beter aan toe was. Want of je nu naar het N-VA- versus PS-model kijkt of naar Obama en de Republikeinen in de VS: het conflict zit overal.

Zo simpel ligt het niet, betoogt Chantal Mouffe. "Democratie gaat niet enkel over partij X die het opneemt tegen partij Y. De cruciale vraag is of je ook verschillende visies op de sociaal-economische organisatie van een samenleving krijgt. Dat is niet het geval."

U bent geen fan van de paarse gedachte dat links en rechts 'voorbij' zijn.

Chantal Mouffe: "Paars, de Derde Weg, is de dood van de politiek geweest. Wat heeft Tony Blair gedaan na het Thatcher-tijdperk? Hij heeft de naam van zijn partij veranderd in New Labour en vervolgens gewoon het beleid van de Conservatieven voortgezet op wat punten en komma's na. Waar is daar de ideeënstrijd?

"Heeft Obama ooit geprobeerd om een ander maatschappijmodel te realiseren in de VS? Hij heeft op zijn beurt een centrumrechts beleid uitgevoerd. Dat heeft vele linkse mensen in Europa verward, maar mij niet. Hij heeft geen beloftes verraden, hij stapt gewoon in het spoor van Clinton.

"Paars heeft de consensus bijna geïnstitutionaliseerd. Ik heb nooit begrepen waarom we daar blij om moesten zijn. Alsof democratie een nieuw, hoger niveau bereikt had, waarin maatschappijkeuzes nog puur een kwestie van pragmatisme zijn.Terwijl politiek juist draait om conflict. De maatschappij is verdeeld, je moet dan antagonisme dus niet uit politiek proberen te verbannen. Niet harmonie is de essentie van democratie, wel het conflict en hoe we daar vreedzaam mee omgaan."

Hoe kom je dan van conflict naar oplossing?

"Politiek gaat over het construeren van een collectieve identiteit: een wij. Tegenover een wij staat altijd een zij. Dat hoeft niet altijd vijandig te zijn, maar het kan wel zo uitdraaien. Daarom pleit ik voor een tegensprekelijke politieke ruimte. Mik niet bij voorbaat op de grootste gemene deler, maar geef de tegenstellingen een plaats. Erken het conflict, en probeer het te beheersen. Zo maak je van vijanden tegenstanders.

"Een tegenstander is iemand waar je het nooit eens mee zult zijn, maar je respecteert wel zijn recht om anders te denken. Dat is wat een representatieve democratie hoort te doen: een alternatief bieden voor het slagveld. Consensus staat haaks op het idee van politiek, het is er de negatie van. Links en rechts hoeven het niet met elkaar eens te zijn, maar ze kunnen wel naast elkaar bestaan."

Maar een compromis tussen tegenstrevers is onmogelijk?

"Een compromis als een tijdelijke constructie over punctuele voorstellen moet mogelijk zijn. Het is een tijdelijke rustpauze in een voortdurende strijd. En als die tijdsperiode verstreken is, moet de strijd weer voortwoeden. Ik geloof evenwel niet in één groot maatschappelijk compromis waarin twee tegengestelde strekkingen het plots fundamenteel en rationeel met elkaar eens worden."

Als het 541 dagen duurt om een regering te vormen, heb je dan een agonistisch politiek systeem?

"Nee, nee, nee! Ook in België zijn alle grotere partijen links of rechts van het centrum het min of meer eens over de sociaal-economische uitgangspunten. Er is hier geen strijd tussen botsende maatschappijbeelden, er staat geen diepgaande verandering op het spel. Het is dat gebrek aan keuze dat mensen vervreemdt van politiek. Waarom krijgt in Frankrijk François Hollande nu de ene oplawaai na de andere van zijn kiezers? Omdat ze diep ontgoocheld zijn over zijn beleid. Hij beloofde verandering, en hij doet bijna juist hetzelfde als zijn voorganger. Zodra hij het Elysée is binnengestapt is de radicaal-progressief een lauwe linksliberaal geworden."

Had hij een andere keuze? Europa staat geen dissidentie toe.

(maakt zich druk) "Hij heeft het niet eens geprobeerd! Hij wou een vermogensbelasting invoeren, maar zodra er drie bedrijfsleiders opstonden, heeft hij zijn poot teruggetrokken. Terwijl hij democratisch gelegitimeerd was om die keuze te maken. Dat was exact waar de mensen hem voor verkozen hebben. En nu gaat hij van wanhoop het Duitse beleid kopiëren. De mensen pikken dat niet. Dan moet je niet verbaasd zijn dat kiezers thuisblijven omdat ze het één pot nat vinden.

"Pepsi of Coca, dat is de kwestie die kiezers vandaag voorgeschoteld krijgen. Het smaakt misschien een beetje anders, maar het blijft twee keer cola. Mensen hebben het gevoel dat het toch niet uitmaakt voor wie ze stemmen. Daarom blijven ze massaal thuis. Kiezers hebben een stem, maar niemand luister naar hen."

U pleit daarom voor meer passie in de politiek.

"Passie gaat over het verbinden in een collectieve identiteit, het is een gemeenschappelijke affectie. Ik wil dat er weer politici opstaan die met passie hun project verdedigen, een project dat ten gronde verschilt van dat van hun concurrenten en dat mensen in beweging brengt. Wie wordt warm van consensuspolitiek?"

Passie in de politiek, zeggen critici, leidt naar de gaskamers.

"Juist niet. Als je de passie exclusief aan extreemrechts overlaat, dan wel ja. Punt is juist dat alle democratische krachten de passie moeten hervinden om hun politiek project te verdedigen. Het is gevaarlijk om politiek te verengen tot een rationele kwestie. De passie duikt toch weer op, ook als je ze onderdrukt. De enige efficiënte manier om het rechtse populisme te stoppen, is meer links populisme. We mogen het populisme niet aan rechts overlaten."

Hoe bent u zo gecharmeerd geraakt door populisme?

"Democratie heeft een populistische component nodig. De 'demos', het volk, is een politieke constructie. Wie hoort erbij, wie niet? 'Wij' zijn het volk, maar wie hoort bij die 'wij'? Dat is een politieke keuze, en om mensen te verenigen in die wij heb je wat populisme nodig.

"Waarom weet Marine Le Pen zoveel mensen te enthousiasmeren? Omdat ze met passie een compleet ander verhaal vertelt dan dat van de consensuspartijen. Ze creëert een collectieve identiteit: 'Wij, de Fransen' tegenover een zij: de migranten, de moslims of de Europese instellingen die de migratieregels bepalen. Het Front de Gauche van Jean-Luc Mélenchon probeert ook een 'wij' te creëren, maar dan met migranten inbegrepen. Voor hem zijn de 'zij' de multinationals, de banken en de neoliberale internationale instellingen. Ook hij maakt dus gebruik van die affectieve dimensie, van het wij tegen zij. Dat is iets wat de centrumpartijen maar niet begrijpen. Zij denken blijkbaar dat je mensen kunt mobiliseren met intellectuele argumenten alleen."

De heersende politieke conflicten keren mensen af van de politiek. Misschien zouden er minder zulke ruzietjes zijn als er meer fundamenteel meningsverschil zou zijn?

"Waarover is er het meeste beroering geweest tijdens het presidentschap van Clinton? Over Monica Lewinsky. Logisch, de Republikeinen konden Clinton moeilijk aanvallen op zijn economische politiek. Hij voerde namelijk exact hetzelfde beleid als zijzelf zouden gedaan hebben. Dus gooiden ze het maar over de morele, private boeg, om toch een beetje afstand te kunnen nemen. Als Clinton een beleid gevoerd had waarover de Republikeinen een echt tegensprekelijk debat konden voeren, dan hadden we nooit van Monica Lewinsky gehoord.

"Het hele idee om je politieke tegenstrever voor te stellen als een corrupte zakkenvuller, zoals nu vaak gebeurt, komt voort uit de onmogelijkheid om het over de grond van de zaak te hebben. Want daarover verschillen al die politici namelijk niet van mening. Waarom herleeft de drang bij mensen om een collectieve identiteit op basis van religie te zoeken? Omdat er daar tenminste nog een verschil gemaakt wordt. Idem voor het weer opbloeiende nationalisme. Op basis van politieke overtuiging kun je niet meer onderscheiden en identificeren: iedereen zegt hetzelfde. In een moskee of een kerk kun je je nog deel van een groep leren voelen, in een partij niet meer."

Over de bankencrisis van 2008 is nochtans gezegd dat het een 'kapitalistische systeemcrisis' was.

"Zelfs dat heeft amper tot een fundamenteel debat geleid. Zwaar besparen, dat moesten we doen. Punt. In Italië en Griekenland zijn verkozen meerderheden opzijgeschoven voor regeringen van technocraten. Het momentum was er: nadat ze decennialang zwart was gemaakt, was de overheid plots weer het laatste redmiddel. Links had zich toen kunnen mobiliseren rond een alternatief project. Er is helaas niets van terechtgekomen. Integendeel, neoliberale politici hebben van de crisis gebruikgemaakt om de staat nog verder uit te kleden en de welvaartsstaat te ondermijnen.

"We zitten in een proces van ont-democratisering. De democratische instellingen bestaan nog, maar ze zijn allang niet meer het centrum van de besluitvorming. Dat maakt het voor burgers enorm moeilijk om hun stem te doen weerklinken. Vandaar dat ik ook spreek van een postpolitiek tijdperk.

"De essentie van politiek is de botsing tussen tegengestelde ideeën. Hier botst er niet veel meer. Links of rechts, allemaal lopen ze achter dezelfde neoliberale doelstellingen aan. De sociaal-democratie heeft aanvaard dat er geen alternatief is voor het neoliberalisme. Wat is nog het verschil tussen een regering geleid door socialisten of een geleid door liberalen?"

Waarom aanvaarden we dat zo gemakkelijk?

"Doen we dat? De frustratie over die eenzijdige neoliberale consensuspolitiek zit overal. Wat wel veranderd is, is dat dat politieke zich niet meer enkel uit in proteststemmen op rechtse populistische partijen. De laatste jaren komt er, onder inspiratie van protestbewegingen als Occupy en de indignado's, ook een progressieve reactie. Waar ik me wel tegen verzet, is tegen hun strategie van exodus: ze treden terug uit de staat, en beginnen op zichzelf.

"Occupy keert zich af van de representatieve democratie, omdat ze denken dat daar het probleem ligt. Hun alternatief, een horizontale basisdemocratie, is evenwel niet levensvatbaar gebleken. Precies omdat ze zichzelf niet wilden structureren zijn ze intussen alweer verdwenen. Ze hebben bewust de aansluiting gemist met linkse politieke krachten die ze anders hadden kunnen versterken. Nu hebben ze de progressieven weggelokt uit het politieke systeem, waardoor rechts het veld vrij had. Terwijl je het systeem moet proberen te veranderen van binnenuit.

"Het gebeurt ook wel. Kijk naar het succes van Syriza in Griekenland: een radicaal-links front, maar ze functioneren wel binnen het bestaande democratische speelveld."

Niet alleen de indignado's stellen een crisis vast van de representatieve democratie.

"Er ís een crisis van de representatieve democratie, maar het probleem ligt niet bij het idee van volksvertegenwoordiging, maar bij het feit dat 'het volk' niet goed vertegenwoordigd wordt, omdat er geen keuze is tussen tegengestelde maatschappijopvattingen. Democratie behoeft een agonistisch, tegensprekelijk debat. En dan heb ik het niet over de keuze tussen François Hollande en Nicolas Sarkozy, want ondanks al hun woordenkramerij willen die eigenlijk hetzelfde.

"Ik ben niet tegen representatieve democratie, ik wil ze juist versterken, door mensen weer een echte keuze te geven. Ik vind niet dat iedereen zich met elkaar moet verenigen in een consensus. Juist niet, we moeten het conflict durven omarmen. Het is een illusie om te wensen dat mensen homogeen denken. Vandaar dat ik ook kritisch kijk naar de 'hype' rond participatieve democratie. Mensen deelachtig maken aan de besluitvorming is allemaal goed en wel, maar als ze niets te zeggen hebben aan het grotere sociaal-economische kader waarin ze meespelen, participeren ze eigenlijk aan hun eigen verdrukking."

In het debat over de uitbreiding van de Antwerpse ring is vanuit participatie nochtans een echt alternatieve keuze voortgekomen.

"En wordt er naar die mensen geluisterd?"

Nou...

"(glimlacht) Voilà. Participatie kan werken, maar het is geen tovermiddel waarmee we alle problemen van de representatieve, parlementaire democratie gaan oplossen. Als participatie de kans geeft aan de bevolking om haar stem te verheffen tegen het beleid, dan ben ik voor. Maar als participatie enkel dient om mensen zelf mee te laten beslissen over bijvoorbeeld waar ze in de ziekteverzekering willen besparen, dan verzet ik me. Als participatie mensen alleen maar medeplichtig wil maken aan het ge- voerde beleid, levert het niets op."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234