Zaterdag 17/08/2019

Paars II verdwaalt in de nacht van Wiegel

Het kan ook een beetje door de spanning zijn geweest. Of het late uur. Maar onder de senatoren van de Eerste Kamer hing een lacherig sfeertje toen ze impliciet over het voortbestaan van de Nederlandse regering debatteerden. En haar vervolgens lieten struikelen.

Hans van Scharen in Den Haag

In het bedachtzame huis van de Eerste Kamer werd in de nacht van dinsdag op woensdag geschiedenis geschreven. En niet aan de overkant van het Binnenhof, in het parlement. Terwijl juist daar dezer dagen dat politiek zwaar beladen onderzoeksrapport over de Bijlmerramp wordt behandeld, met mogelijke politieke gevolgen voor een drietal ministers. Maar er kunnen geen ministerkoppen meer rollen. In de senaat stuikte voor de ogen van anderhalf miljoen televisiekijkende Nederlanders een hele regering in mekaar.

De senaat (Eerste Kamer) kan geen regering naar huis sturen, zo verdedigen de geschrokken liberale VVD-senatoren zich kort na de stemming. Staatsrechtelijk hebben ze gelijk, want dat kan alleen de Tweede Kamer (parlement). Maar de kleinste regeringspartij D66 had het onlangs nog luid en en duidelijk gezegd: "Als ook maar één VVD-senator tegen de grondwetswijziging voor de invoering van het correctief referendum stemt, dan stappen de D66-ministers uit de regering." Dat is dan weer de verantwoordelijkheid van D66, repliceerde de VVD.

D66 blijft erbij dat de VVD zich niet aan zijn vorig jaar gegeven woord heeft gehouden. Over de invoering van het referendum werd immers overeenstemming bereikt in het regeerakkoord van Paars-II. De coalitiegenoten wisten dat het risico reëel was dat VVD-politici het referendum alsnog zouden kelderen. Zo werd het referendum een achilleshiel van Paars-II, waar de sfeer de laatste maanden al niet opperbest was.

D66 tilt enorm zwaar aan het referendum. Het wordt beschouwd als het 'politiek kroonjuweel' van de partij, die door toenmalig journalist Hans van Mierlo werd opgericht met bestuurlijke vernieuwing als belangrijkste doelstelling.

Al sinds begin jaren tachtig wordt er politiek gesoebat over invoering van het referendum en het bij de verkiezingen van mei 1998 electoraal aangeslagen D66 kon een politiek succes dringend gebruiken. Na veel water bij de bestuurlijk vernieuwde wijn kreeg de senaat opnieuw een weliswaar afgezwakt referendumvoorstel ter beoordeling. Het parlement had het correctief referendum al goedgekeurd.

Maar vijf VVD-senatoren bleven mordicus tegen het principe van referenda, ondanks voorzichtige en later zware druk van de VVD-top. Van tevoren werd druk gespeculeerd over welke senatoren de regering eventueel zouden laten struikelen. Al hield niemand het echt voor mogelijk dat de regering zou kunnen vallen over een voor de kiezers niet controversieel thema.

Eén man hield het hoofd bijzonder koel: VVD-senator en erelid Hans Wiegel. Met gevoel voor politiek drama schreed hij vlak voor de stemming, als enige, speciaal naar premier Wim Kok om hem een hand te geven. Ondertussen verdomd goed beseffend dat hij en niemand anders Koks regering luttele ogenblikken zou laten struikelen door bij de stemming simpelweg maar gedecideerd 'Tégen' te roepen. Een verbouwereerd gemompel weerklonk.

De eigenzinnige liberaal, ooit nog minister van Binnenlandse zaken en begin jaren negentig in de politieke luwte gedrongen door VVD-coryfee Frits Bolkestein, sloeg iedereen, inclusief zijn eigen partijtop en premier Kok, met stomme verbazing. Even daarvoor had Kok de senatoren op het hart gedrukt dat het de regering heel moeilijk zou worden gemaakt als het referendum het niet zou halen. Hij sprak niet het 'machtswoord' uit: stem voor of ik bied het ontslag van de regering aan. De senatoren hadden lof voor Koks hoffelijke betoog. Zo zei Kok het: "Indien onverhoopt het grondwetsvoorstel niet zal worden aanvaard, dan zou dit de ruimte die aan het kabinet ter beschikking staat om zijn werk nog voort te zetten, wel zeer ernstig aantasten." Niet sterk genoeg, was achteraf het oordeel van sommigen. Niet de taal waar de politieke diehard Wiegel voor opzij stapt.

Wiegel heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij de paarse regering (liberalen, socialisten, democraten) een gruwel vond. Hij haalde uiteindelijk en als donderslag bij heldere hermel zijn slag thuis. De nachtmerrie van Paars-II - struikelen over het referendum - werd bewaarheid in de nacht die voortaan zijn naam zal dragen.

Voor de ogen van anderhalf miljoen televisiekijkers valt plots een hele regering

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden