Zondag 09/08/2020

Ovidius blijft cool

Een van dé steadysellers uit de jongste decennia is de Nederlandse vertaling van Ovidius' 'Metamorfosen'. '70.000 exemplaren verkocht', meldt de uitgever. Vertaalster Marietje d'Hane-Scheltema schreef nu een enthousiast boek over het werk en de maker ervan.

Een bevlogen kennismaking en leesgids, door de uitgelezen close reader die een vertaler is: als dat de ambitie was, dan maakt Alles altijd anders die waar: D'Hane-Scheltema probeert Ovidius op de hielen te zitten en helpt koppige misverstanden over de Metamorfosen uit de wereld.

Misverstand 1: Ovidius' werk van 12.000 verzen is niet de 'Bijbel van de antieke mythologie', zoals men de Metamorfosen weleens noemt. Dit is 'maar' Ovidius' persoonlijke selectie en versie van ongeveer 135 verhalen (geen honderden en ook geen 250, zoals je vaak leest). Die circuleerden in oudere versies en waren niet sacrosanct. De essentie van de antieke literatuur is net dat auteurs met mythen aan de haal kunnen gaan. Ovidius gaat arrogant ver in die metamorfosen. Zijn Medea, een seriemoordenares, lijkt in niets op de verraden vrouw en moeder die tragedieschrijver Euripides neerzette. En dat de egoïstische veelvraat Erysichthon finaal en grotesk zichzelf opeet, lijkt een Ovidiusvondst, net als de 'ontmoeting' van Narcissus en Echo en zijn Romeo-en-Juliaverhaal over Piramus en Thisbe. Door hun enorme invloed in de kunsten en ook omdat er zoveel antieke teksten verloren gingen, lijkt het intussen alsof Ovidius' versies de enige waren. Onwaar.

Zelfzuchtige goden

Misverstand 2: de Metamorfosen zijn een reeks mythologische verhaaltjes met een gedaanteverwisseling, type 'Narcissus wordt bloem'. D'Hane-Scheltema houdt terecht niet op te benadrukken hoe vernuftig de Metamorfosen is geconstrueerd. Ovidius zal eerst lang bezig zijn geweest met het weven van zijn web van raamvertellingen, spiegel- en contrastverhalen, flashbacks, referenties aan Homerus en Vergilius enzovoort. En met het programmeren van een compositie die begint in een nevelige 'gouden tijd' en eindigt bij tijdgenoot Augustus.

Losse episoden lezen, zoals wij met z'n allen doen en zoals ook in de oudheid gebeurde (alle poëzie was voorleespoëzie), is zoals random min of meer afgeronde stukjes uit een roman lezen. Beetje jammer voor de auteur-architect. Een voorbeeld: aan het begin van de Metamorfosen zijn de goden zelfzuchtig en genadeloos - type 'Jupiter wil koste wat het kost zijn kwakje kwijt' -, verderop worden ze menselijker, type 'de godin Venus verliest zélf haar lief Adonis'. Omgekeerd worden de aanvankelijk willoze nimfen, type 'Daphne verandert in een laurierboom', aan het eind krachtiger figuren. Overigens monden niet alle verhalen uit in een klassieke metamorfose tot dier, bloem, boom, steen...: de lange Medea-episode is er zo een, net als het verhaal van Orpheus. En sommige metamorfosen zijn meer een verlossing dan een goddelijke straf.

Zielsverhuizing

Misverstand 3: kernthema is dat alles voorbijgaat. Volgens sommigen is dat de reden voor Ovidius' verbanning in 8 n.Chr., net als de Metamorfosen ongeveer klaar zijn: de marmeren Augustus zou niet kunnen leven met de teloorgangsgedachte. Nee, Ovidius' basisidee is dat alles voortdurend verandert, maar ook dat er een kern, een ziel, blijft. Vloeibaarheid en vastigheid tegelijk. Niets is voor niets. Niet toevallig verkondigt bijna aan het eind de Griekse filosoof Pythagoras zijn theorie van de zielsverhuizing.

Misverstand 4: de Metamorfosen is een epos, met alle gefrons, grandeur en verhevenheid die dat begrip behelst. Nee, dit is ook een leerdicht, en een tragedie, en een komedie. En vooral: festivitas heette al in de oudheid Ovidius' hoofdtoon. Sommigen vinden dat hij in die geestigheid en ironie, en in zijn retorische hoogstandjes geen maat kon houden. Bewonderaarster D'Hane-Scheltema niet.

Marietje d'Hane-Scheltema, Alles altijd anders. Over Ovidius,

Athenaeum-Polak & Van Gennep, 240 p., 19,95 euro.

Ovidius, Metamorphosen,

Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2011.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234