Donderdag 20/01/2022

Overzichtstentoonstelling over koloniale tijd is primeur voor België

Een expo zo groot als de Kongo

Tervuren

Van onze verslaggevers

Ward Daenen en Armand Plottier

Nee, het vel moet niet verkocht worden voor de beer geschoten is. De tentoonstelling Het geheugen van Congo is nog in volle opbouw en voor een oordeel erover is het wachten tot de opening volgende week vrijdag. Maar nu al beloven de makers 'een fascinerend overzicht van de complexe koloniale geschiedenis', met nooit eerder getoonde objecten, kunstwerken, oude boeken, films en foto's uit de collecties van het Tervuurse Afrikamuseum. En met dat materiaal kan het vier kanten op.

Eerste scenario klasseren en etiketteren

Al lijkt dit uit de tijd, Kongo was tot voor kort in Tervuren volgens deze methode in scène gezet. Dat heeft alles te maken met de geschiedenis van het museum. Aan het einde van de vorige eeuw opgericht als een reclamemachine pro-kolonie en pro-Leopold II is het na de onafhankelijkheid een neutraliteitskoers gaan varen. Door de natuur en de culturen van Afrika in en op kaart te brengen en voor de rest te zwijgen over het verleden. Die stilte vertaalde het museum als onbeweeglijkheid: sinds de wereldexpo van 1958 bleef de vaste collectie van olifant tot prauw goeddeels ongewijzigd. Het geheugen van Congo doorbreekt nu stilte en roerloosheid: voor deze expo werd liefst de helft van het museum ontruimd. Dat is baanbrekend.

Tweede scenario de loftrompet

Het geheugen van Congo past in de feestelijkheden rond 175 jaar België. Het onderwerp zelf leent zich evenwel niet tot triomfalisme. Jean-Luc Vellut, professor-emeritus van de UCL en commissaris van de tentoonstelling, is niet van plan om het verleden te herdenken als een heroïsche tijd. Leopold II, zo schrijft hij bijvoorbeeld in de inleiding bij de catalogus, was niet die geniale vorst die de op te richten staat 'kant-en-klaar aan zijn brein' liet ontspruiten.

Derde scenario voor de rechter

De tentoonstelling zou een vadermoord kunnen plegen door 'Leopold II en zijn trawanten' voor het tribunaal van de de geschiedenis te brengen. De Amerikaanse publicist Adam Hochschild zal wel niets liever willen. In zijn populaire boek De geest van koning Leopold II en de plundering van de Congo uit 1998 gewaagt hij van een 'zwarte holocaust' die het leven heeft gekost van 'naar schatting tien miljoen mensen' ofwel de helft van de Kongolese bevolking. Leopold II en België dragen een verpletterende verantwoordelijkheid.

Maar het museum is niet zinnens het boetekleed aan te trekken. Vellut schrijft: 'De tentoonstelling wil geen simpele verklaringen geven (...) maar de bezoeker binnenleiden in een samenspel van complexe werelden'. En ook: 'Eigenlijk barst de geschiedenis van koloniaal Kongo van de mythen'. Vellut wil die doorprikken. Zo bestaat er volgens hem 'geen enkele wetenschappelijke grond voor de voortdurend herhaalde bewering dat de gruwelijkheden van het rubberbewind de Kongolese bevolking tot de helft gereduceerd hebben'. En de beperkte gegevens die er wel zijn 'kunnen niet geëxtrapoleerd worden naar de volledige bevolking'. Het bewind van Leopold vergelijken met een genocide? 'De Onafhankelijke Kongostaat werd niet met vreedzame middelen veroverd, maar het bewind van Leopold lag evenmin aan de basis van een genocide - al met al leefde er maar een handvol Europeanen in Kongo (in de periode van het concessiebeleid telde men in de districten van het 'rode rubber' minder dan 400 Europeanen, geestelijken, planters, scheepvaarttechnici, enzovoort incluis); hoe zou dat groepje een misdaad van een dergelijke omvang hebben kunnen plegen? En waarom financierde de koning de onderzoeken naar de slaapziekte die de Liverpool School of Tropical Medicine in Kongo uitvoerde, tenzij om te vermijden dat epidemieën de bevolking zouden uitdunnen?'

Vierde scenario: het hele plaatje

Zonder kader geen eerlijk gesprek over geschiedenis, vindt Vellut. Als je het over rubbertap in Kongo hebt, dan moet je achter meer dan één deur kijken. Naar de lange termijn, 'met zijn geschiedenis van gewelddaden die zowel binnen de archaïsche samenlevingen bestonden als vanuit de 'beschaafde' wereld tegen hen werd gepleegd'. En naar de korte termijn, waar de wereldmarkt sinds Dunlop om rubber smeekte en de droom van het kapitalisme (rijk worden) leefde. Als je het over vroeger hebt, moet je het hele plaatje zien. De rubbertap in Kongo, maar ook de rubbertap in het Amazonewoud. In complexe werelden wisselen zwakheden en sterktes van een koloniaal bewind zich af. 'Waar nu het pessimisme in verband met Afrika troef is, daar dacht iedereen toen dat een oplossing voor de kwalen van Afrika in het verschiet lag.'

'Contextualiseren' is één ding, doodrelativeren een ander. Daniel Vangroenweghe, professor aan de Universiteit Gent en auteur van Rood rubber. Leopold II en zijn Kongo, wil niet voor zijn beurt spreken, maar waarschuwt: "Opletten dat de tentoonstelling niet verdrinkt in een bad van nuances". Vangroenweghe, die tegen april zijn nieuwe publicatie

Voor rubber en ivoor zal uitbrengen, eist van niemand boetedoening, maar "de feiten zijn wat ze zijn". Dwangarbeid, verwoestingen, honger, epidemieën en uitbuiting "hebben de plaatselijke bevolking tussen 1885 en 1910 gedecimeerd en zorgden voor een enorme menselijke tragedie".

Het geheugen van Congo. De koloniale tijd, van 4 februari tot 9 oktober 2005 in het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren. Toegangsprijs 8, 6 of 5 euro. Info: www.congo2005.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234