Dinsdag 11/05/2021

'Overal wordt angst ingezet'

Niet geschikt voor kinderen, vermeldt de folder van de Zomer van Antwerpen bij De zandman. Het duo In Vitro, Jan Dekeyser en Daphne Kitschen, heeft het spookverhaal van E.T.A. Hoffmann verplaatst naar het vervallen Militair Hospitaal van Antwerpen. 'Hier in het donker alleen rondlopen is echt luguber.'

DOOR WOUTER HILLAERT

ANTWERPEN l Overdag overvalt je een nieuwsgierigheid naar wat zich verbergt in de gebouwen met hun dichtgetimmerde ruiten.

Eén deur staat open: een bar met op de muur een pijltje 'gin' naar een fles die er al lang niet meer staat. 'Het weinige dat we hier vonden, staat nu in ons decor.'

Architect Dekeyser en ontwerpster Kitschen van In Vitro, in 2005 met zijn debuut Prometheus een van de revelaties van het seizoen, tronen ons mee naar de locatie voor De zandman. De vroegere stookkamer van het Hospitaal blijkt een hoge hangar met in een hoek een ketelgevaarte waarvan een buizenbundel vertrekt als een metersdikke zenuw. "Ze bouwden alle ziekenzalen apart om besmettingen tegen te gaan, maar vergaten deze luchtkanalen", weet Dekeyser. "We hebben ons bewust in dit oord van verderf genesteld."

Nestelen is een eufemisme voor lange verbouwingen aan de stookruimte en de ondergrondse gangetjes die erop uitkomen, zo geeft Kitschen te kennen. "Het dak hebben we dichtgemaakt, maar nog niet alle duiven zijn eruit. De gaten in de vloer moesten we toe cementeren voor onze danseres en in sommige muren van 40 centimeter hebben we nieuwe gekapt voor het parcours." Dekeyser vat samen: "Een schitterende vermageringskuur." Het bosje varens dat uit de betonvloer was ontloken, bleef onaangeroerd. Het steekt schril af tegen de premoderne machinekast erachter.

Net dat contrast tussen natuur en techniek kenmerkt de tijd waarin Hoffmann Der Sandman opnam in zijn Nachtstücke (1817). De Duitse romantiek zette zich met thema's als het bovennatuurlijke en het enge kwaad af tegen de rationele verlichting. De droom kwam vaak terug, als vereniging van alle categorieën. Zo blijft het ook in Hoffmanns verhaal vaag of Nathanael droomt of echt beleeft dat hij achtervolgd wordt door de mysterieuze Coppola, alias de zandman. Want anders dan in het volkse verhaaltje strooit Hoffmanns hoofdpersonage zand in de ogen van kinderen zodat die zouden uitvallen. In zijn nest op de maan geeft hij die ogen dan ook nog eens te eten aan zijn kinderen. En zo komt het dat Nathanaels nieuwe vlam Olimpia uiteindelijk een machinale pop met ogen blijkt te zijn.

Spek voor de bek van In Vitro. Ook in Prometheus merkte je al een grote interesse voor alchemie, vroege wetenschap en gothic myths, vertaald in weirde beelden met pierrots, pipetten en kosmische referenties. Voor De zandman vertrok het duo uit de stal van Jan Fabre ook vanuit een dagboek rond een Strampelli-oogoperatie. "Blinden die na zo'n ingreep voor het eerst kunnen zien, hebben niet léren zien", aldus Dekeyser. "Hun verwarring leidde af en toe tot zelfmoord, en zo eindigt De zandman."

Hoffmanns oorspronkelijke verhaal is flink bewerkt naar één verteller (François Beukelaers) en naar de thema's angst en blindheid. "We leven in een wereld waarin ons kijken gemonteerd en voorgekauwd wordt, met als effect niet zelden een irreële angst", zegt Dekeyser. "Zo zag ik onlangs een documentaire over Al Qaida in New York, terwijl je daar in het straatbeeld nauwelijks Arabieren ziet. Overal wordt angst ingezet."

Tegenover die sturing ziet Dekeyser theater - anders dan film - als dé kunstvorm rond het oude motto 'de verbeelding aan de macht'. "Wij zetten graag veel beelden tegelijk op het podium, vanuit allerlei hoeken. Het gevaar is dat zo'n puzzel snel vrijblijvend wordt, maar ik denk dat De zandman een veel actuelere toets heeft dan Prometheus. Toen hebben Daphne en ik echt nog ruzie gemaakt over de historische citaten voor het slot, terwijl niemand ze in de voorstelling zelf kon verstaan."

Tot 19/8 in Antwerpen (www.zva.be), maar uitverkocht. Vanaf oktober hernomen in Brussel, Hasselt en Gent. Info: www.in-vitro.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234