Zaterdag 18/09/2021

'Over enkele jaren is Edward Snowden een held'

‹ Edward Snowden vluchtte deze week naar de transitzone van de luchthaven in Moskou.

‹ Is hij daar een speelbal in handen van de Russische geheime dienst?

‹ 'Snowden is door niemand ondervraagd', bezweert Kristinn Hrafnsson van WikiLeaks, de klokkenluidersorganisatie die hem nu bijstaat. 'Hij is een eerlijke gewetensbezwaarde'.

Ik wil geen publieke aandacht omdat ik niet wil dat het verhaal rond mij draait. Ik wil dat het over de daden van de Amerikaanse regering gaat." Drie weken nadat Edward Snowden (30) besliste om zich met deze woorden vanuit een hotelkamer in Hongkong kenbaar te maken als bron van onthullingen in The Guardian en The Washington Post over de wereldwijde afluisterpraktijken van de inlichtingendienst National Security Agency (NSA) weet hij ondertussen wel beter. Sinds Snowden op zondag 23 juni vanuit de Chinese administratieve regio naar Moskou vloog, kampeert de wereldpers voor het transithotel van Sjeremetjevo International Airport. Daar bevond Snowden zich tot gisteren nog steeds in het gezelschap van Sarah Harrison, een onderzoekster van WikiLeaks, de klokkenluidersorganisatie die sinds vorige week Snowden bijstaat.

"Onze belangrijkste motivatie ligt voor de hand: het steunen van klokkenluiders is de kern van onze ideologie als een journalistieke organisatie. Klokkenluiders zijn een essentieel onderdeel van een democratie", zegt de IJslandse onderzoeksjournalist Kristinn Hrafnsson, na stichter Julian Assange de tweede man van WikiLeaks vanuit New York City aan De Morgen. "Snowden is een jong en moedig individu die geheimen onthult in het algemeen belang. Hij verdient politiek asiel omdat in de VS een oorlog tegen klokkenluiders woedt. Vergeet niet dat hij al de achtste klokkenluider is die onder de regering Obama aangeklaagd wordt wegens spionage, terwijl hij gewoon naar buiten trad om de fouten van zijn overheid aan te klagen. Met WikiLeaks helpen we hem nu een nieuwe woonplaats te vinden. Hij krijgt ook advies van ons juridisch team, onder leiding van Baltasar Garzón (de voormalige Spaanse onderzoeksrechter die wereldfaam kreeg door zijn jacht op wijlen Chileens dictator Augusto Pinochet, MR)."

122.000 dollar per jaar

Anderhalve maand geleden wees nog niets erop dat Edward Snowden een van 's werelds beroemdste klokkenluiders zou worden. Samen met zijn vriendin Lindsay Mills (28), een danseres, leidde hij een comfortabel leven op de paradijselijke eilandstaat Hawaï. Sinds maart was hij er aan de slag bij het NSA, in dienst van onderaannemer Booz Allen Hamilton bij wie hij 122.000 dollar per jaar verdiende. Toch liet hij vorige maand van de ene op de andere dag werk, familie en vrienden in de steek. Met een bagage vol beveiligde laptops en geheugensticks nam hij op 20 mei een vlucht naar Hongkong om er journalist Glenn Greenwald te ontmoeten, aan wie hij zijn explosieve documenten lekte over het globale afluisterprogramma PRISM waarmee het NSA miljoenen Amerikanen en buitenlanders bespioneert.

"Ik hoop het debat te lanceren over de wereld waarin we leven", zei hij. "Mijn enige motief is om het publiek te informeren over wat er in hun naam gebeurt en hoe er tegen hen wordt opgetreden."

Snowden verbleef drie weken in Hongkong. Slechts een drietal keer durfde hij zijn hotelkamer buitenkomen. Volgens zijn interviewer was hij zo bang te worden afgeluisterd dat hij kussens voor de onderkant van zijn deur legde, om te voorkomen dat iemand er een microfoon onderdoor schoof. Wanneer hij inlogde op zijn laptop gebeurde dat met een grote rode kap over zijn hoofd om te voorkomen dat verborgen camera's hem zouden filmen. Ook leefde Snowden met de permanente vrees dat de CIA hem zou arresteren, geen onterechte vrees gezien de lange lijst vanblack operations waarmee zij tijdens de oorlog tegen terreur wereldwijd honderden verdachten oppakten.

Nochtans tekende Snowden zelf ooit vol idealisme voor een carrière bij de stoottroepen van Amerika's spionagediensten. In 2003 gaf hij zich na een mislukte schoolcarrière - hij maakte zijn computerstudies nooit af - op voor een cursus bij de Amerikaanse Special Forces. "Ik wou vechten in de Irak-oorlog omdat ik als mens de verplichting voelde om mensen te bevrijden van hun onderdrukking", zei hij, maar raakte snel ontgoocheld "omdat de meeste soldaten opgefokt waren om Arabieren te doden."

Nadat Snowden beide benen brak tijdens een oefening moest hij de training in september 2004 noodgedwongen opgeven. Vervolgens werd hij bewaker bij een geheim NSA-onderzoekscentrum aan de Universiteit van Maryland.

Toen een baantje als IT-programmeur vrijkwam bij de CIA greep Snowden zijn kans. In 2007 werd hij gestationeerd in het Zwitserse Genève om er het computernetwerk van de lokale CIA-post te beveiligen. Door wat hij las en hoorde kreeg hij voor het eerst gewetensbezwaren. Het kantelmoment kwam er toen CIA-agenten een lokale bankier dronken voerden om informatie van beschermde rekeningen los te weken.

"Veel van wat ik in Genève zag desillusioneerde me over de manier waarop mijn regering functioneert en wat daarvan de impact is in de wereld", zei Snowden hierover. "Ik realiseerde me dat ik deel uitmaakte van iets wat meer kwaad deed dan goed." Toen al overwoog hij klokkenluider te worden, maar deed het niet omdat "de meeste geheimen van de CIA over mensen gaan, niet over machines en systemen, en ik voelde me niet goed met onthullingen waarvan ik dacht dat ze iemand in gevaar konden brengen."

Toen Barack Obama in 2008 werd verkozen als president dacht Snowden ook dat alles weer zou normaliseren. Dat gebeurde niet. Een jaar later ging hij voor het NSA werken op een Japanse basis. Daar zag hij met lede ogen "hoe Obama het beleid intensifieerde waarvan ik dacht dat ze ingeperkt zou worden." Het doel van zijn inlichtingendienst "om elk gesprek en elke vorm van gedrag in de wereld te kunnen waarnemen" maakte hem harder, zei hij, en deed hem besluiten dat je niet kunt wachten tot iemand anders handelt. "Ik wachtte op leiderschap, maar realiseerde me dat leiderschap betekent dat je als eerste moet handelen."

Edward Snowden besloot klokkenluider te worden.

Nu zijn alle Amerikaanse inlichtingendiensten en de wereldpers naar hem op zoek. Maar zij niet alleen.

Russen doen wat ze willen

De VS maken zich grote zorgen dat Snowdens geheimen, die hij nog niet onthulde, tijdens zijn doortocht in Moskou in handen vallen van de Federalnaja Sloezjba Bezopasnosti (FSB) - de beruchte Russische inlichtingendienst.

"Het risico dat de FSB aan zijn gegevens probeert te komen is erg groot", zegt Claude Moniquet, een gewezen Frans inlichtingenagent met twintig jaar dienst die nu in Brussel hetEuropean Strategic and Intelligence Security Center (Esisc) leidt. "Laat ons wel wezen. Snowden verbleef al meerdere dagen op Russisch grondgebied. De Russen doen daar wat zij willen. Tegelijk acht ik de kans groot dat Snowden zijn geheime documenten al niet meer bij zich heeft maar via een andere weg - een versleutelde internetverbinding bijvoorbeeld - naar elders stuurde."

Wel een gevaar is dat Snowden door de FSB op de rooster wordt gelegd, of zelf aan het praten is gegaan in ruil voor een vrije doorgang. De kans dat zoiets openlijk gebeurt is volgens Moniquet nihil omdat geen van beide partijen er belang bij heeft. "De Russen zouden zich in een politieke crisis met de VS storten. Snowden zou een klacht van hoogverraad riskeren. Ook de kans dat hij al vroeger contact had met de Russen sluit ik uit. Daar was het FBI al achtergekomen. Zijn leven zal al helemaal zijn omgewoeld."

De Russische president Vladimir Poetin deed deze week alsof zijn neus bloedde. Achter de schermen zal de ex-KGB'er zich verkneukelen. Moskou vecht al een tijdje een mini-Koude Oorlog uit met Washington. Naast openlijke geopolitieke geschillen, het conflict in Syrië bijvoorbeeld, bestrijden beide elkaar steeds meer in de schaduw met spionnen. Eerder dit jaar pakte de FSB een CIA-agent op die probeerde een Rus te recruteren. In 2010 wezen de VS enkele vermeende Russische spionnen uit, waaronder de beruchte Anna Chapman.

De vrees dat Snowden nu een dankbare speelbal is in handen van de FSB wijst WikiLeaks-kopstuk Hrafnsson resoluut van de hand. "Snowden is nog door niemand ondervraagd. De VS-regering probeert zijn karakter te bekladden in een poging om de aandacht af te leiden van de verlegenheid waarin ze zelf zijn verzeild door zijn onthullingen."

Ook Gavin MacFadyen, de directeur van het Centre for Investigative Journalism (CIJ) in Londen, noemt de veronderstelling dat Snowden geheimen zou doorspelen aan de Russen 'nonsens'. "De pijnlijke waarheid voor de VS ligt elders. Als mensen als Snowden, die laag op de ladder stonden van de inlichtingenhiërarchie, zo makkelijk documenten kunnen ontfutselen dan is de kans groot dat de Russische en Chinese spionnen hem dat al lang voordeden."

Hiermee is Moniquet het roerend eens. "In de VS hebben ongeveer 5 miljoen mensen toelating om classified documenten te raadplegen. Met zo'n massa mensen is de kans op lekken of spionage enorm. Vooral de communicatielijnen tussen de dertien verschillende inlichtingendiensten is hun zwakke schakel, omdat daar veel personeel van lagere rang toegang tot heeft. Denk maar aan Bradley Manning, die nu vastzit omdat hij vanuit Irak geheime informatie lekte aan WikiLeaks. Hij was een gewone soldaat. De Amerikanen zitten daar met een ernstig probleem in vergelijking met Europa, dat veel strenger is. Als hun spionagepersoneel een weerspiegeling is van de bevolking dan zal er altijd wel een klein percentage tussenzitten met criminele neigingen, een verslaving heeft die ze kwetsbaar maakt voor chantage of gewoon onstabiel is".

President Obama probeerde donderdag de ophef in zijn land te bedaren door de zaak Snowden te relativeren. Hij maakte duidelijk dat Snowden vooralsnog geen diplomatieke crisis met Rusland waard is. "Ik zal geen gevechtsvliegtuigen oproepen om een 29-jarige hacker op te pakken," antwoordde hij op een vraag of Snowdens vliegtuig onderschept moest worden. Tegelijk moest het Witte Huis erkennen dat ze niet wisten wat Snowden allemaal precies had ontvreemd.

'N'importe quoi'

Moniquet stelt zich vragen bij het relatief gewicht van Snowden. "Ik twijfel of hij echt wel het belang heeft dat hem nu wordt toegedicht, dan wel of hij n'importe quoi vertelt. Hij is erg jong en had slechts een korte carrière bij CIA en NSA. Kon hij in die tijd zo veel topgeheimen te weten komen? Veel van wat hij vertelde is ook niet nieuw. Dat het NSA globaal mails kan onderscheppen wisten we toch al? En andere inlichtingendiensten doen dat toch ook? En dat Facebook wordt bespioneerd? Tja, dat is een publiek forum dat ook om commerciële redenen door privébedrijven wordt geanalyseerd.

"Ook de Belgische connectie in door hem gelekte documenten, de terreuraanslag die in 2005 werd voorbereid door het netwerk van Malika El Aroud, was al bekend. Ik heb over Snowden dus maar één zekerheid: hij is in elk geval een goede marketeer die een goede deal wist te sluiten met The Guardian. Of hij wel zo idealistisch is als hij beweert, trek ik in twijfel. Zijn geografisch parcours roept in elk geval vragen op. China, Rusland en zijn mogelijke eindbestemmingen Ecuador of Venezuela staan niet bekend als toevluchthavens voor de vrije pers, maar onderdrukken zelf journalisten."

Geconfronteerd met deze contradicties wikt WikiLeaks-vertegenwoordiger Hrafnsson hoorbaar zijn antwoord. "Kijk, wij steunen persvrijheid wereldwijd, wij ondersteunen geen regeringen", zegt hij. "Ik bevind me nu in New York maar het is niet omdat ik hier ben dat ik de drone-aanvallen van de Amerikaanse regering in Pakistan goedkeur. Internationale media zijn soms ook inconsequent. Voordat Snowden mogelijk naar Ecuador zou trekken schreven jullie nooit over de situatie van de persvrijheid daar. Nu plots wel. Je moet ook naar de verhoudingen kijken. Ik ben momenteel meer bezorgd over de persvrijheid in het Westen dan in de kleine Latijns-Amerikaanse landjes. In de VS waren er recentelijk meerdere pogingen om journalisten te vervolgen."

Hrafnsson verwijst naar James Rosen van Fox bijvoorbeeld, die door Justitie geobserveerd werd omwille van zijn contacten met een ambtenaar die zelf vervolgd wordt, en naar de AP-journalisten wier telefoongegevens werden afgeluisterd.

Hrafnsson twijfelt dan ook geen moment aan Snowdens motivatie. "Hij is een eerlijke klokkenluider, een gewetensbezwaarde".

Gavin MacFadyen van het Centre for Investigative Journalism zegt in Snowden ook Julian Assange te herkennen, met wie hij persoonlijk bevriend is. "Net zoals Julian is hij moreel gemotiveerd om alles op het spel te zetten voor de vrijheid van meningsuiting. 'Courage is contagious', 'moed is besmettelijk', zei Julian vorig jaar in een interview. Klokkenluiders porren elkaar aan. En dat wordt nu nog maar eens bewezen. Alleen al in het Verenigd Koninkrijk kreeg The Guardian in de vorige weken dankzij de Snowden-onthullingen talrijke tips binnen over andere zaken die het daglicht niet mochten zien. Dit is nog maar het begin van een tsunami aan klokkenluiders."

Volgens Hrafnsson staat Snowden aan de juiste kant van de geschiedenis. "Over enkele jaren is Edward Snowden een held. Kijk maar naar Daniel Ellsberg, die in 1971 als klokkenluider van de Pentagon Papers (geheime documenten over de Vietnamoorlog) door toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger gebrandmerkt werd als 'de gevaarlijkste man van Amerika'. De overheid brak in bij zijn arts om gegevens te vinden waarmee ze zijn karakter konden besmeuren, tegen hem werd levenslange celstraf geëist maar Ellsberg werd uiteindelijk door een rechter vrijgepleit. Enkele jaren later werd hij geprezen voor zijn moed. Dat zal volgens mij gebeuren met Snowden, maar ook met klokkenluiders als Manning. Zij doen wat juist is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234