Dinsdag 12/11/2019

Oude meester in nieuwe jas

BIOGRAFIE. Hoe schrijf je het levensverhaal van een 16de- eeuwse schilder die geen letter op papier heeft nagelaten? Mission impossible, zo lijkt het. Toch schetst Leen Huet een verdienstelijk portret van Pieter Bruegel de Oude.

Is Pieter Bruegel (1525?-1569) de meester bij uitstek van de rijstpap smikkelende en bier zwelgende boe- ren en van de lieflijk glooiende Brabantse landschappen? Wie zo over Bruegel denkt, krijgt van Leen Huet (1966) een draai om de oren. 'Het materialistische, brassende (...) Vlaanderen, een van de hardnekkig- ste, meest vermoeiende clichés uit onze cultuurgeschiedenis', aldus de biografe.
Maar wie was Bruegel dan wél? Huet staat voor een herculeswerk. Bruegel liet immers geen snipper papier na. Huet heeft een boude uit- spraak klaar. 'Bruegels oeuvre volstaat om hem te leren kennen als een man die met een open blik in zijn eigen tijd stond en die nadacht over de problemen waar zijn tijdge- noten mee worstelden.'
Huet heeft een indrukwekkende reeks bijdragen over oude meesters en prominenten uit het roemrijke Zuid- en Noord-Nederlandse verle- den afgeleverd. In 1998 werd ze samen met coauteur Jan Grieten gelauwerd voor Oude meesteressen. Vrouwelijke kunstenaars in de Nederlanden.
In 2010 verscheen, opnieuw met Jan Grieten, Nicolaas Rockox 1560- 1640. Burgemeester van de Gouden Eeuw. Ook met verhandelingen over Pieter-Paul Rubens en Rogier Van der Weyden heeft Huet ruimschoots bewezen dat ze passie en deskundig- heid perfect weet te combineren.
Bovendien zorgt haar karakteris- tieke elegante stijl ervoor dat ze de lezer moeiteloos naar de wereld van de oude meesters meeneemt.

Blinde vlekken

Maar volstaan expertise en enthou- siasme om aan de hand van schilde- rijen het leven van een schilder te re- construeren? 'Mijn hoofddoel is een vriend wat beter te leren kennen.'
Huet is zich dus bewust van haar beperkingen. Blinde vlekken?
Onvermijdelijk. Onbeantwoordbare vragen? Het boek wemelt ervan. We weten het niet. Misschien. Zou het kun- nen dat? Huet is zo wijs om niet voortdu- rend te speculeren.
Dat gebeurt ook niet wanneer ze het oeuvre van Bruegel letterlijk onder de loep neemt. Ze gebruikt daarvoor een oude literaire techniek, de ekfrasis, 'een uitgebreide en gede- tailleerde beschrijving van echte of fictieve voorwerpen'.
Enkele verrassingen en ontdek- kingen zijn het gevolg. Zo ontwik- kelt ze een nieuwe kijk op Dulle Griet, misschien Bruegels meest mysterieuze werk. Voorts houdt ze enkele ongewone inspiratiebronnen in Bruegels vroege werk tegen het licht en strijdt ze overtuigend tegen de notie dat de schilder in een tradi- tionele Vlaamse traditie thuishoort.
Ten slotte roept ze de hulp in van Karel van Mander (1548-1605), zelf een begaafd kunstschilder en boven- dien schrijver. Een van de schilders die hij prijst in zijn Schilder-Boeck, in 1604 in Haarlem uitgegeven, was Pieter Bruegel, 'den welcken is gebo- ren niet wijt van Breda, op een Dorp, gheheeten Brueghel'. Van Mander stopt Huet brokstukken informatie toe. Als toemaatje biedt ze achterin haar boek diens volledige (en origi- nele) tekst aan.
Mag een biograaf of biografe bevriend zijn met zijn of haar onder- werp? Behoudt hij of zij dan wel zijn of haar zin voor evenwicht en inte- griteit? Huet heeft het geluk dat ze nauwelijks tot het privéleven van Bruegel kan doordringen. Ze besluit desondanks dat hij 'een stille man, (...) geen brallerige opschep- per' was.
Maar hoe was hij als vader en echtgenoot? Hoe behandelde hij klanten en opdrachtgevers, vrienden en concurrenten? Was hij 'een geleerde humanist of slechts een geletterd mens'? Huet moet het ant- woord uiteraard schuldig blijven.
En hoe verhield Bruegel zich tot zijn tijd? Wat dacht hij over de refor- matie, de opstanden en oorlogen, de religieuze onverdraagzaamheid? Huet heeft geen andere keus dan haar bewijzen in de schilderijen te zoeken. De biografe gaat de uitda- ging onverschrokken aan. Elk doek doet argumenten opborrelen, elk detail verfijnt een oordeel. Bruegel, de schim, krijgt zo wat scherpere contouren.

Verklikkers en betweters

Een politiek commentator was hij in elk geval niet, aldus Huet. Als soci- aal commentator had Bruegel ech- ter zijn weerga niet. Hij besefte dat de wereld wreed was en de mens onvolmaakt. Zo kon hij 'verklikkers en betweters' niet luchten. Op De ekster op de galg (1568) overschouwt een ekster boven op het foltertuig de omgeving. De ekster stond voor rod- delaars. Bruegel wenste die blijk- baar aan de galg. 'Niet wat de mond binnengaat, bezoedelt de mens; de mens wordt bezoedeld door wat de mond uitgaat.' Tegelijk toonde Bruegel mededogen. Het leven werd geteisterd door armoe en ziektes, de mens viel ten prooi aan geweld.
Af en toe laat Huet zich door haar enthousiasme meeslepen. Was het landjuweel van de Brabantse rede- rijkerskamers in Antwerpen in 1561 werkelijk 'de grootste (...) literaire manifestatie die ooit in de Neder- landen heeft plaatsgevonden'? Was Antwerpen destijds echt het wereld- centrum van de kunsthandel? Was de Sint-Lucas-gilde, waartoe Brue- gel zich in 1551 als vrijmeester in- schreef, 'wellicht de belangrijkste groep kunstenaars, technici en am- bachtslieden ter wereld?' Stevige uit- spraken. Maar waar zijn de bewij- zen?
Hoewel speurneus Huet haar uiterste best blijft doen om Bruegel in zijn nekvel te pakken, ontsnapt hij telkens aan haar greep. Blijft over: een vorstelijke en haarfijne analyse van 32 etsen, tekeningen en schilde- rijen. Jammer dat de illustraties van die meesterwerken niet als een losse katern in het boek zitten, dan had de lezer nog meer van de genialiteit van Bruegel kunnen genieten.
Deze biografie is geen levensbe- schrijving in de strikte betekenis van het woord. Nu en dan slechts treedt Bruegel uit de schaduwen tevoor- schijn. De sierlijke en trefzekere stijl van Huet maakt echter veel goed.

Leen Huet, Pieter Bruegel. De biografie, Polis, 435 p., 34,95 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234