Zaterdag 06/06/2020

Oud papier

Een voorbeeldig leven

door Leen Huet

Wat krijg je wanneer een Habsburger een boek over een Habsburger schrijft? Wel - al die eeuwen van macht, inteelt, glorie en prestige hebben dan blijkbaar niet geleerd dat een Habsburger dat beter niet zou doen. Eigen lof stinkt, zal de lezer toch denken. Ik neem graag aan dat het bloed van Karel V door de aderen van Otto van Habsburg stroomt, maar betekent zulks dat Otto van Habsburg daarom een betere kijk op zijn illustere voorvader ontwikkelt? Aan de ene kant denk ik: waarom niet? Het zou best kunnen. Aan de andere kant stel ik vast dat Otto van Habsburg, die in dit boek even afstandelijk blijft als zijn onderwerp, er bizarre historische gedachten op na houdt: "De geschiedenis van de kruistochten biedt vreemde toevalligheden. De strijd tegen de islam kende hoogtepunten: telkens bevonden zich dan ridderlijke geslachten of prinsen uit Bourgondië aan het hoofd van de christelijke strijdmachten." Karel Martel, bijvoorbeeld, wiens familie immers afkomstig was uit Herstal; vervolgens Godfried van Bouillon; Karel V zelf; diens bastaardzoon Don Juan van Oostenrijk; Karel van Lotharingen, een afstammeling van Godfried; een achttiende-eeuwse keizer Karel van Habsburg. "Wie de geschiedenis niet beschouwt als een opeenvolging van losse gebeurtenissen, maar als een spiegel der lotsbestemmingen waarin men moet lezen om te begrijpen - zoals Friedrich Meinecke opmerkte - zal onvermijdelijk getroffen worden door een dergelijke reeks toevalligheden." Waarbij u en ik, lezer, één feit aan het hart moeten drukken: Bourgondië, dat is hier. Het Oostenrijkse geslacht Habsburg scoorde aan het begin van de vijftiende eeuw onverwacht goed op het vlak van de huwelijkspolitiek: toen de juiste mensen stierven, bleken de juiste mensen met elkaar getrouwd te zijn om erfenissen binnen te halen. Maximiliaan van Oostenrijk trouwde met de ultieme erfdochter Maria van Bourgondië. Ze kregen twee kinderen: Filips de Schone en Margaretha de Intelligente. Filips huwde Johanna van Castilië, later de Waanzinnige genoemd. Aan deze woelige verbintenis ontsproten zes kinderen: de oudste jongen was Karel. Hij erfde de Oostenrijkse gebieden van zijn grootvader, de Bourgondische van zijn grootmoeder, de Spaanse van zijn moeder. En de moeder van zijn moeder, Isabella van Castilië, had de reis van Christoffel Columbus gefinancierd, zodat ook grote delen van het Amerikaanse continent bij zijn bezittingen hoorden. Een rijk waar de zon nooit onderging. En zo goed als onbestuurbaar.

"Geen cent in kas, alleen maar last en zorgen!" Met die woorden typeerde Karels raadgever Nicolas Granvelle in een woede-uitbarsting het keizerschap. Want Karel was niet alleen Oostenrijks aartshertog, hertog van Bourgondië, koning van Spanje en de overzeese gebieden: na een immense smeergeldcampagne hadden de Duitse vorsten hem ook verkozen tot keizer van het Heilig Roomse Rijk, de hoogste politieke functie in Europa. Daar ligt het zwaartepunt van Otto's betoog: Karel was de eerste en de laatste echt pan-Europese keizer, en precies daarom kunnen wij, in onze tijd van Europese eenmaking en alle bestuursproblemen die dat met zich meebrengt, hem begrijpen en van hem leren. Otto van Habsburg schreef dit boek toen er alleen nog maar sprake was van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Intussen zijn de zaken geëvolueerd en op één belangrijk punt moet ik de auteur gelijk geven: wij zijn goed geplaatst om de logistieke kwellingen van de heerser te begrijpen. Het Europees Parlement reist evenzeer rond als Karel; zoveel neuzen, zoveel zinnen; en wat zal het worden na de uitbreiding?

Volgens het slotwoord moeten we Karel niet alleen beschouwen als een "voorvader van Europa, maar ook als een gids voor de komende eeuwen". Otto van Habsburg ziet Karel V als een geduldige, ridderlijke en objectieve vorst, steeds eropuit om evenwichten te bewaren, het oog immer gericht op hogere belangen; een wegwijzer naar "het herstel van de Europese eenheid, de vrede in de wereld, de gemeenschap van de christenen en de verstandhouding tussen alle gelovigen. Enkel zo zal de orde geschapen worden die ons kan behoeden voor de vernietigende kracht van het materialisme. Want in een tijdperk van negatieve almacht, gesymboliseerd door de nucleaire vernietingswapens, kunnen enkel morele krachten ons doeltreffend verdedigen. Ons overleven zal afhangen van een geestelijke vernieuwing, die des te dringender is omdat we niet langer in de tijden leven toen de dadendrang van tirannen nog beperkt werd door de snelheid van het paard op het land en de grillen van de wind op zee." Tja.

Ooit stonden de Turkse troepen voor de poorten van Wenen; Habsburgse legers hebben hen toen teruggeslagen. Een historisch feit dat zwaar door schijnt te wegen in de geesten van hedendaagse Habsburgers. Otto van Habsburg is, als ik me niet vergis, opgegroeid in Vlaanderen - ongetwijfeld door hem gezien als het voorouderlijke Bourgondië - en heeft gestudeerd in Leuven, maar het Oostenrijkse perspectief beheerst dit boek. Soms vraag ik me af of het niet opfluistert tot een nieuwsoortige kruistocht. Uit alle briefwisseling, alle persoonlijke aantekeningen van de keizer citeert de schrijver maar één zin, het motto van dit boek: "De keizerskroon is mij niet gegeven om te heersen over nog grotere gebieden, maar om de vrede van de christenheid te handhaven en zodoende alle krachten te verenigen tegen de Turk, voor het grotere goed van het christelijk geloof."

Ik wil graag geloven dat Karel V een plichtbewuste vorst was, die teleurstellingen en mislukkingen te dragen had. Voor een politiek genie heb ik hem nooit gehouden, en wanneer Otto van Habsburg me vertelt dat Karel niets te maken had met de verkiezing van zijn vroegere leermeester Adriaen van Utrecht tot paus of met de gruwelijke plundering van Rome door zijn eigen troepen, dan lijkt me dat naïef. Karel zou ook de weldoener en beschermer geweest van de inheemse volkeren in Amerika. Meer zelfs, het idee van de achturige werkdag zou door zijn opvolger voor het eerst geformuleerd zijn om deze mensen tegen uitbuiting te beschermen. Het klinkt te mooi om waar te zijn. Al zijn wij dan misschien weer te veel beïnvloed door de 'zwarte legende' over de Spaanse kolonisatie, die vooral in stand werd gehouden door andere naties met andere koloniale belangen.

Wat mij getroffen heeft, is de wreedheid van het toeval dat deze man in zijn vorstelijke wieg legde. En misschien het beklijvendste feit: toen de keizer afstand gedaan had van zijn macht en teruggetrokken in Spanje woonde, moest hij daar, aan de eertijds door hem gesteunde inquisitie, de toestemming vragen om een Franse bijbel uit zijn bibliotheek te lezen.

Otto de Habsbourg, Charles Quint, Librairie Hachette, Parijs, 1967. Antiquariaat Baskerville, Tiensestraat 140, 3000 Leuven. 280 frank, niet in voorraad.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234