Dinsdag 12/11/2019

Essay

Orhan Pamuk: "Verschillen maken een natie net sterk"

Een man trekt een kar voort in Istanbul, met op de achtergrond een portret van de Turkse leider Erdogan. Orhan Pamuk: "Ik denk nog altijd dat multiculturalisme het in zich heeft om sommige van de eeuwige twistpunten in het land te verzachten." Beeld AFP/Getty Images

We moeten ons blijven verzetten tegen totalitaire instincten die onze vrijheden beperken en iedereen die anders is demoniseren. Maar we moeten ons ook afvragen hoe die bekrompenheid kan aanslaan.

Er waren de brexit en de verkiezing van Donald Trump in de VS. De autoritaire bestuursstijl van Recep Tayyip Erdogan in Turkije en van Narendra Modi in India wordt door de kiezer beloond, en de regeringen van Polen en Hongarije verwerpen de liberale waarden en wijzen migranten de deur. Het gevoel heerst dat een nieuwe golf van bekrompen nationalisme over de wereld slaat.

Zoals steeds moeten we ons verzetten tegen totalitaire instincten die onze vrijheden beperken, iedereen demoniseren die anders lijkt en – zoals in Turkije – de vrijheid van meningsuiting, de rechterlijke onafhankelijkheid en het pluralisme aan banden leggen.

We moeten onverzettelijk onze dierbaarste waarden verdedigen: vrouwenrechten, vrijheid van gedachte, academische vrijheden.

Orhan Pamuk. Beeld BELGAIMAGE

Maar we moeten ons ook afvragen hoe die bekrompen wind kan aanslaan, tegen onze goedbedoelde strijd voor gelijkheid en humanisme in. Waarom verliest ons kamp telkens de verkiezingen?

Een van de geneugten van het romancierschap is dat je een probleem van twee kanten kunt belichten en je kunt verplaatsen in botsende perspectieven, ook al blijven ze diametraal tegenovergesteld. Ik schreef mijn roman Dat vreemde in mijn hoofd om de wereld van een straatverkoper, een gewone man, in Istanbul te verkennen en te beschrijven, zonder zijn religiositeit te negeren. Als je iets zo belangrijks als religie weglaat, ook al deel je als schrijver die identificatie niet met het personage, dan riskeer je de lezer te verrassen als de inspiratie voor het personage, de echte lagere klasse, begint te stemmen op islamistische politieke partijen. De kracht van zulke bewegingen lijkt sterker als we onze progressieve fantasieën verwarren met de werkelijkheid.

Net zoals ik tijdens het schrijven botsende perspectieven probeer te verkennen, kan de huidige Amerikaanse belichaming van het multiculturalisme, die ervoor pleit dat immigranten hun unieke achtergrond toevoegen aan een nieuwe cultuur in plaats van hun tradities op te geven om op te gaan in de samenleving, mensen stimuleren om zich te verzetten tegen het juk van het autoritarisme. Door elkaar beter te leren begrijpen, voelen we de geruststellende garantie dat we onze buren kennen, hoe verschillend ze ook mogen zijn.

Meltingpot

Het was tijdens mijn eerste reis naar New York, in 1985, dat ik me realiseerde dat het multiculturalisme ons in staat stelt samen te leven met mensen met een andere religieuze en culturele achtergrond en tegelijk vast te houden aan onze eigen tradities. In die tijd was die vorm van verdraagzaamheid nog niet aangetast door de notie van cultureel relativisme. Het idee van het multiculturalisme was cruciaal voor de Amerikaanse meltingpot, waarbij mensen van verscheiden religies en culturen bij elkaar kwamen en gekneed werden tot één natie.

Het riep mensen op om zich niet op te sluiten in hun gemeenschap en harmonieus samen te leven, in hetzelfde land, in dezelfde steden en in dezelfde straten. Mensen van verschillende culturen mochten vasthouden aan de tradities die hun religieuze geloof, hun maatschappelijke zeden en hun dagelijkse gewoonten bepaalden, zolang ze aanvaardden dat die waarden relatief waren.

Voor mij lijkt die Amerikaanse manier om religieuze minderheden in de bredere maatschappij te integreren veel effectiever dan de Europese methoden. Moslimimmigranten in de Verenigde Staten lijken veel gelukkiger en meer op hun gemak dan moslims in Frankrijk. Ik denk dat het multiculturalisme veel beter is geweest dan het laïcisme, het seculiere Franse model, om de godsdienstvrijheid te vrijwaren. Scholieren mogen geen hoofddoek in de klas dragen – een beetje zoals universiteitsstudenten in Turkije, wat ik beschreef in mijn roman Sneeuw.

De politieke islam heeft die vermeende intolerantie aangegrepen om zijn macht en invloed in Turkije te consolideren. In de jaren 90 was ik – en dat ben ik nog altijd – ervan overtuigd dat het multiculturalisme het in zich had om sommige van de eeuwige twistpunten in Turkije te verzachten: traditie tegenover moderniteit, secularisme tegenover islam, Oosten tegenover Westen. Ik dacht dat het multiculturalisme de Turkse democratie kon schragen, die zo sterk te lijden had gehad onder die tegenstellingen, door militaire coups in naam van het secularisme, door perioden waarin politieke partijen werden ontmanteld. Begin jaren 2000 voerde ik aan dat lidmaatschap van de Europese Unie zowel de Turkse democratie als Europa ten goede zou komen, en dat de opname van meer dan 60 miljoen Turkse moslims Europa zou omvormen tot een multiculturele maatschappij zoals de Verenigde Staten.

Rustig blijven

Tweeëndertig jaar na die eerste trip naar New York is geen enkele hoop van mij werkelijkheid geworden. Maar ik blijf erin geloven.

Veertig jaar waarin ik romans heb geschreven en geprobeerd heb mensen te begrijpen die anders zijn dan ik heeft me hetzelfde geleerd: rustig te blijven te midden van al die oosterse en westerse, historische en hedendaagse krachten. De bekrompen winden die waaien zijn niet sterk genoeg om alle logica weg te vagen. Laten we niet vergeten dat Hillary Clinton 2,5 miljoen stemmen meer dan Donald Trump behaalde. In Groot-Brittannië is er veel spijt over de brexit. In Turkije werd het autoritarisme van Erdogan met een flinterdunne marge bekrachtigd bij een stemming in april om zijn macht te betonneren.

Als we die krachten willen begrijpen, dan moeten we erkennen waarom andere mensen het niet eens zijn met onze innigste overtuigingen. Dat is geen wonderremedie tegen opborrelende nationalistische bewegingen of generatieconflicten. Het kan ons wel helpen om rustig te blijven en vol te houden. Bij die strijd huldigen de romanschrijver en de multiculturalist dezelfde aanpak: beiden leven zich in in de humaniteit van mensen die anders zijn dan wij.

Orhan Pamuk. Distributed by The New York Times Syndicate

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234