Woensdag 29/01/2020

Oranjes olympisch vuur brandt op Russisch gas

De Nederlandse premier Mark Rutte en koning Willem-Alexander gaan dan toch naar de openingsceremonie van de Olympische Winterspelen in Sotsji. Vele andere staatshoofden blijven net thuis omwille van de Russische antihomowet. Waarom schuift Den Haag zijn imago als moreel gidsland opzij? 'Handelsbelangen, Russisch gas voorop.'

Neelie Kroes bond de kat de bel aan. "Het is moeilijk uit te leggen. Een zwaardere delegatie is er niet. Het kon ook een onsje minder." Met haar kritiek distantieerde de EU-commissaris zich zondag openlijk van het voornemen van haar liberale VVD-partijgenoot en minister-president Mark Rutte om samen met koning Willem-Alexander en koningin Máxima op 7 februari de openingsceremonie bij te wonen van de Olympische Winterspelen in het Russische Sotsji.

Ook regeringspartner PvdA roerde zich. "Ik had de regeringsleider niet afgevaardigd", zei Diederik Samsom. De leider van de sociaaldemocraten had liever enkel de koning, als erelid van het Internationaal Olympisch Comité (IOC), en de minister van Sport naar Sotsji gestuurd.

Maar premier Rutte had de topdelegatie al toegezegd op 21 oktober tijdens een telefonisch gesprek met Poetin, schreef het NRC gisteren. Daarmee wou hij olie op de golven gooien tijdens de afsluiting van het door incidenten geteisterde Nederland-Ruslandjaar, waarin onder meer Nederlandse Greenpeaceactivisten waren opgepakt.

Enkele weken later herhaalde minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans (PvdA) de samenstelling van de delegatie tijdens een gesprek met zijn Russische ambtgenoot Lavrov. Hij was toen samen met koning Willem-Alexander in Moskou bij de afsluiting van het Nederland-Ruslandjaar, op 8 en 9 november. De Nederlandse Greenpeaceactivisten kwamen op 20 november vrij.

Premier Rutte erkende gisteren dat Nederland 'duidelijk verdeeld' is over de gewichtige delegatie. Hij beloofde de Russen wel te zullen aanspreken op de schending van de rechten van holebi's en politieke tegenstanders. "Als je contacten hebt, kun je de dialoog voeren. Anders sta je met schone maar ook met lege handen."

Samsom houdt hem aan zijn woord. "Ik verwacht van de premier dat hij dat doet."

Lege tribune

"Premier Rutte moet in Sotsji de mensenrechtenschendingen wel in het openbaar aankaarten", zegt Boris Dittrich aan De Morgen. De gewezen toppoliticus van de links-liberale partij D66 en nu advocacy director voor LGBT-rechten (Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender) van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch noemt de Nederlandse topdelegatie onomwonden een "verraad" tegenover de Russische holebi's en tegenover internationale bondgenoten.

"Een dialoog achter de schermen zal nu geen zoden meer aan de dijk zetten na zijn averechts signaal. Ik kom net van een vergadering met Russische holebi-activisten in Berlijn. Zij maken zich grote zorgen dat Poetin een vrijgeleide krijgt om te schitteren op zijn prestigeproject, terwijl de repressie van holebi's fel toenam. Sinds het omstreden wettelijk verbod op homopropaganda in juli is er in Rusland 30 procent meer geweld, want de geweldplegers voelen zich gesteund door de wet. Er zijn al drie moorden gerapporteerd, iemand is een oog verloren en meer dan honderd mensen uit de holebigemeenschap hebben al asiel gevraagd in Duitsland. Een Russische cabaretier zei onlangs dat holebi's 'in de gasovens moeten'. Geen enkele Russische politicus nam daar stelling tegen."

In de Tweede Kamer werd gisteren door D66 en de linkse SP aangedrongen op een Kamerdebat over Ruttes beslissing. Ze maken zich zorgen over Nederlands imago in het buitenland. Eerder lieten de Franse president Hollande, de Duitse president Gauck en ook Belgisch premier Di Rupo al weten niet naar de openingsceremonie te gaan. "Er ontstaat straks misschien een pijnlijk beeld", zei SP-Kamerlid Harry van Bommel. "De koning en de premier aan weerszijden van Poetin, en verder een vrij lege tribune."

In de Volkskrant speelde columnist Bert Wagendorp met een scherpe kwinkslag op dat beeld in. "Mocht dat zo zijn, dan kan Rutte in de dweilpauze (van de schaatspiste, MR) in elk geval mooi zijn plan ten uitvoer brengen om Poetin te onderhouden over zaken als LGBT. Waarbij je trouwens maar moet afwachten of de Russische president weet wat dat betekent en hij niet denkt dat Rutte trek heeft in een sandwich. Overigens zal de eretribune niet leeg zijn, want de Amerikanen zijn op de creatieve gedachte gekomen om af te reizen zonder president Obama, maar mét drie homoseksuele oud-sporters (tennisster Billie Jean King, ijshockeyster Caitlin Cahow en kunstschaatser Brian Boitano). Dat hadden wij ook kunnen doen, samen met nog meer andere landen, zodat het rond Poetin op de tribune één groot gayfeest was geworden en Sotsji verrassend was uitgeroepen tot de nieuwe Gay Capital of the World."

Zo had België net daarom wel premier Di Rupo moeten sturen, zei Wagendorp gisteren in een gesprek met De Morgen. "Di Rupo is openlijk homo. Het was een mooi signaal geweest als jullie premier zich in Sotsji openlijk had uitgesproken tegen mensenrechtenschendingen."

Gasbelangen

Volgens Wagendorp durfde Nederland de keuze om een uitgesproken holebidelegatie af te vaardigen niet te maken omwille van zijn enorme handelsbelangen. "De Russen sturen jaarlijks voor ruim 18 miljard euro deze kant op, vooral gas en olie. Nederland wil dé gasrotonde worden van Europa. In Noord-Holland komt er een grote gasopslagplaats. Daar zal in de zomer goedkoop Russisch gas worden opgeslagen, dat 's winters met winst wordt doorverkocht.

"Shell doet dan weer zaken met de nationale Russische oliemaatschappij in de Noordelijke IJszee. Ook voor andere Nederlandse bedrijven (Heineken, Philips, Unilever) is Rusland een groeimarkt. Daar willen we niet te moeilijk over doen. Anders dreigen de Russen terug te slaan, met een importbeperking bijvoorbeeld. We hadden vorig jaar enkele vervelende diplomatieke incidenten met de Russen. Nu maken we dat allemaal in één keer goed", zegt hij cynisch. "Door naast Poetin de rondetijden van onze schaatsers bij te houden."

Ook Dittrich is verbijsterd. "Als we als Nederland bang zijn om minder centen te verdienen en daarom onze mond houden, dan zijn we geen knip voor de neus waard. Als we de schade van economische belangen nu voorop stellen, dan laten we de Russen echt in de put zakken."

Nederland lijkt daarmee voor voorgoed zijn al gebluste imago als moreel gidsland aan de haak te hangen. Wagendorp: "Vroeger waren we altijd de koopman-dominee. Nu is de dominee uit beeld verdwenen." Dat geeft dan wel weer het voordeel van de duidelijkheid. "De koopman had immers altijd de bovenhand", zegt Wagendorp. "Alleen goten we er vroeger wel nog een moralistisch sausje overheen."

Wagendorp vindt daarom dat veel critici zich eigenlijk van doelwit vergissen. "Ik vind het net iets te makkelijk om alleen het sportevenement onder vuur te nemen. Ik vind dat best een goedkope manier om even het vingertje hoog te houden. Als grote handelsdelegaties naar een omstreden land afreizen stellen we ons niet de vragen die we nu stellen, terwijl we dan wellicht meer het verschil kunnen maken."

Nu bekend werd dat de zone voor toegelaten betogingen in Sotsji 13 kilometer verwijderd is van de olympische accomodaties hadden volgens de columnist bijvoorbeeld ook "de Nederlandse schaatssponsors Essent, KPN, TVM, Blink.nl en BAM een moreel appel aan de Russen mogen richten". Maar private sponsors van de Spelen werden nog niet aangesproken op hun corporate social responsability.

Tegelijk is Wagendorp ervan overtuigd dat in Sotsji de beste mensenrechtenambassadeurs de atleten zelf zullen worden. "Ik stel meer hoop in Ireen Wüst. Met haar hebben we een topschaatster die grote kans maakt om te winnen én die ook openlijk biseksueel is. Als mensen zoals Wüst en de Amerikaanse Billy Jean King er gaan vertellen dat ze lesbisch zijn én gelukkig, zal dat bij de Russische publieke opinie een grotere impact hebben dan de discussie over onze delegatie."

Wie als criticus van Poetin consequent wil zijn, kan ook nog altijd het advies van schrijver Arnon Grunberg opvolgen. "Iedereen kan zélf de Olympische Spelen boycotten. Kijk niet. Dat gaat u een beetje te ver? Dát is het probleem. Veel moreel verontwaardigden willen namelijk niets veranderen, zij willen slechts aan de wereld tonen dat hun handen schoon zijn en hun geweten rein is."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234